Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 39

Devanagari script

नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जाठरश्च ततः परम् । आहारं वांछते नैव तन्न तेजोभिवर्धनम्

Transliteration

naivāgnirdīpyate teṣāṃ jāṭharaśca tataḥ param | āhāraṃ vāṃchate naiva tanna tejobhivardhanam

Translation

ସେମାନଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଜଠରାଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଆହାରକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ତେଜ ଓ ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ।

Word by Word

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम्

• एव: at all
• एव: Emphasis (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः

• अग्निः: fire
• अग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• दीप्यते: burns, is kindled
• दीप्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दीप् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), आत्मनेपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; भावे/कर्मणि (is kindled/burns)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• जाठरः: gastric, digestive
• जाठरः: Karta-visheshana (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जाठर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (अग्निः)

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• ततः: then
• ततः: Sequence (क्रम)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रम/अनन्तरबोधकः (then/thereafter)

• परम्: further, moreover
• परम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्रयोगः; परं = further/moreover (adverbial)

• आहारम्: food
• आहारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वाञ्छते: desires
• वाञ्छते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वाञ्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), आत्मनेपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम्

• एव: at all
• एव: Emphasis (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः

• तत्: that
• तत्: Karta/Theme (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; निर्देशः (that)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम्

• तेजोऽभिवर्धनम्: increase of vitality/splendor
• तेजोऽभिवर्धनम्: Kriya-samarthya/Predicate (विधेय)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक) + अभिवर्धन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (तेजसः अभिवर्धनम्); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय (predicate noun)

Speaker

Atithi (inferred from continuity)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A thin, anxious man sits before untouched food; the inner fire is dim, shown as a fading ember at the navel; surrounding shadows represent worry.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mental torment from craving can sap even bodily vitality; serenity and moderation support tejas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is embedded in the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya narrative of Nāgara-khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it uses the image of digestive fire to underscore the cost of agitation and attachment.