Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 184

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञे तृतीयदिवसे पिंगलोपाख्यानवर्णनंनाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye brahmayajñe tṛtīyadivase piṃgalopākhyānavarṇanaṃnāma caturaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

Translation

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ତୃତୀୟ ଦିନର ‘ପିଙ୍ଗଲୋପାଖ୍ୟାନବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ 184ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-समाप्तिवाचक (quotative/end marker)

• श्रीस्कान्दे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कान्दे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-स्कन्द (प्रातिपदिक; श्री + स्कन्द)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः कर्मधारयः (श्रीमान् स्कन्दः)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा-पुराण (प्रातिपदिक; महा + पुराण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः कर्मधारयः

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the eighty-one-thousand (collection)
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति-साहस्री (प्रातिपदिक; एकाशीति + साहस्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; द्विगुसमासः (८१-साहस्री) विशेषण

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa section
• नागरखण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागर-खण्ड (प्रातिपदिक; नागर + खण्ड)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुषसमासः

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of the Hāṭakeśvara sacred field
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य (प्रातिपदिक; हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्ये)

• ब्रह्मयज्ञे: in the Brahma-yajña (section/rite)
• ब्रह्मयज्ञे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म-यज्ञ (प्रातिपदिक; ब्रह्मन् + यज्ञ)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुषसमासः

• तृतीयदिवसे: on the third day
• तृतीयदिवसे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तृतीय-दिवस (प्रातिपदिक; तृतीय + दिवस)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारयः (तृतीयः दिवसः)

• पिङ्गलोपाख्यानवर्णनम्: the narration of Piṅgalā’s tale
• पिङ्गलोपाख्यानवर्णनम्: Karta (Heading/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिङ्गला-उपाख्यान-वर्णन (प्रातिपदिक; पिङ्गला + उपाख्यान + वर्णन)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (पिङ्गलायाः उपाख्यानस्य वर्णनम्)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Appositive marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक (particle: 'called/named')

• चतुरशीत्युत्तरशततमः: the 184th
• चतुरशीत्युत्तरशततमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुरशीति-उत्तर-शततम (प्रातिपदिक; चतुरशीति + उत्तर + शततम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (शततमः, चतुरशीत्या उत्तरः)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Heading/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

Speaker

Colophon (scribal/editorial closure line; no in-story speaker)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and ṛṣis at Naimiṣāraṇya (standard Skanda Purāṇa frame; not explicit in this colophon line)

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: scribes conclude a chapter; a temple silhouette of Hāṭakeśvara in the background; ritual setting of Brahma-yajña day three implied.

Characters & Entities

• Skanda
• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

This is a chapter colophon; its purpose is textual identification rather than doctrinal teaching.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly named as the sacred region being praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

It references the ‘Brahma-yajña’ and ‘third day’ as an organizational/ritual frame, without giving a specific procedure in this line.