Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

तस्याः संवेशने चैव निष्कामः समपद्यत । अथाब्रवीन्निजां भार्यां निष्कामः संस्थितो मुनिः

Transliteration

tasyāḥ saṃveśane caiva niṣkāmaḥ samapadyata | athābravīnnijāṃ bhāryāṃ niṣkāmaḥ saṃsthito muniḥ

Translation

ସଂବେଶନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଷ୍କାମ ହେଇ ରହିଲେ। ତାପରେ ନିଷ୍କାମ ଓ ସ୍ଥିର ମୁନି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Word by Word

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• संवेशने: in cohabitation/at the bedding
• संवेशने: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphasis/only)

• निष्कामः: free from desire
• निष्कामः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निष्काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मुनिः/ऋचीकः)

• समपद्यत: became/attained
• समपद्यत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आपद् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदी

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय, अनुक्रमबोधक

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदी

• निजाम्: his own
• निजाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (भार्याम्)

• भार्याम्: wife
• भार्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• निष्कामः: desireless
• निष्कामः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निष्काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मुनिः)

• संस्थितः: standing/remaining, settled
• संस्थितः: Karta (State predicate/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम्-स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स्थित/स्थितवान्’

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic ākhyāna voice; specific speaker not explicit in this snippet)

Visual Art Cues

Scene: After the wedding, in a private chamber, Ṛcīka remains serene and desireless; he addresses his wife with calm authority, emphasizing restraint and spiritual purpose.

Characters & Entities

• Ṛcīka (implied)
• Wife of Ṛcīka (Satyavatī, implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It presents niṣkāma-bhāva (desireless conduct) as a mark of spiritual discipline, even within household life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it is character-portraiture within the chapter’s sacred narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; the emphasis is ethical—self-control and steadiness.