Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

स तमादाय निर्याति यत्र देवो महेश्वरः । हाटकेश्वरजं लिंगं चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्

Transliteration

sa tamādāya niryāti yatra devo maheśvaraḥ | hāṭakeśvarajaṃ liṃgaṃ citraśarmapratiṣṭhitam

Translation

ସେ ତାକୁ ସହ ନେଇ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜମାନ—ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ରଶର୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି।

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• तम्: him/that (person/thing)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• आदाय: having taken
• आदाय: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वक्रिया; ‘having taken’

• निर्याति: goes out/sets forth
• निर्याति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्-या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/देशवाचक-अव्यय (relative adverb of place)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महेश्वरः: Maheshvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (Subject complement/कर्ता-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; देवः इति पदस्य विशेष्य/समानााधिकरण

• हाटकेश्वरजम्: originating from/related to Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हाटकेश्वरस्य जः = born of/connected with Hāṭakeśvara)

• लिङ्गम्: liṅga (Śiva-emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्: established by Citraśarman
• चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चित्रशर्मन् (प्रातिपदिक) + प्रतिष्ठित (√स्था धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया/कर्तृ-तत्पुरुषार्थ (चित्रशर्मणा प्रतिष्ठितम् = established by Citraśarman)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the ṛṣis (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (assembly)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-guide leads a devotee into a sanctum where the Hāṭakeśvara-liṅga stands; the liṅga is adorned, with a subtle aura indicating Maheśvara’s presence; a side panel hints at Citraśarman performing the original installation rite.

Characters & Entities

• Maheśvara
• Hāṭakeśvara
• Citraśarman

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It anchors the māhātmya in sacred geography by naming the presiding Śiva-liṅga and its founding devotee, making devotion historically and ritually locatable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara-liṅga shrine within the Citreśvarīpīṭha kṣetra described in this chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly points to liṅga worship at the Hāṭakeśvara shrine; explicit ritual steps appear in adjacent verses.