Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 26

Devanagari script

हतशेषाश्च ये तेषां ते त्यक्त्वा त्रिदशालयम् । पलायनकृतोत्साहाः प्रविष्टा मकरालयम्

Transliteration

hataśeṣāśca ye teṣāṃ te tyaktvā tridaśālayam | palāyanakṛtotsāhāḥ praviṣṭā makarālayam

Translation

ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ବଞ୍ଚି ରହିଲେ, ସେମାନେ ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଆଳୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ପଳାୟନର ଆତୁରତାରେ ମକରାଳୟ—ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Word by Word

• हत-शेषाः: the remaining survivors
• हत-शेषाः: Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हत (कृदन्त; √हन् (धातु) क्त) + शेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural, masc.); समासः: हताः शेषाः (those remaining after being slain / the survivors)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक) = conjunction

• ये: who
• ये: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural, masc.); सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी बहुवचनम् (Genitive plural, masc.)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural, masc.)

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Sambandha (पूर्वक्रिया/Adverbial participle)
• Type: Verb
• Root: √त्यज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive) = having abandoned

• त्रिदश-आलयम्: the abode of the gods
• त्रिदश-आलयम्: Karma (Object of gerund/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश (प्रातिपदिक) + आलय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (Accusative singular, neut.); समासः: त्रिदशानाम् आलयः (abode of the gods)

• पलायन-कृत-उत्साहाः: intent on fleeing
• पलायन-कृत-उत्साहाः: Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पलायन (प्रातिपदिक) + कृत (कृदन्त; √कृ (धातु) क्त) + उत्साह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural, masc.); समासः: पलायने कृतः उत्साहः येषाम् (whose resolve is made for flight)

• प्रविष्टाः: entered
• प्रविष्टाः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √विश् (धातु)
• Form: भूतकालिक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used finitely); पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; कर्तरि प्रयोगः (entered)

• मकर-आलयम्: the sea
• मकर-आलयम्: Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मकर (प्रातिपदिक) + आलय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (Accusative singular, neut.); समासः: मकराणाम् आलयः (abode of makaras; the sea)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vṛṣanātha-kṣetra (narrative backdrop)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Surviving daityas, wounded and terrified, flee from the celestial city and plunge into the dark, rolling ocean where makaras lurk; the sky behind glows with deva victory.

Characters & Entities

• Tridaśa (the gods)
• Makara
• Ocean (Makarālaya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Adharma-driven power collapses: even the strong are forced into fear and flight when divine order is restored.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader passage belongs to the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya and leads into the glorification of the Vṛṣanātha-liṅga and its kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed in this verse; it sets narrative context for later worship instructions.