Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 54

Devanagari script

केवलं क्षीयते लोको नैव वृद्धिं प्रगच्छति । स्वेदजा येऽपि जीवाः स्युस्तेपि याताः परिक्षयम्

Transliteration

kevalaṃ kṣīyate loko naiva vṛddhiṃ pragacchati | svedajā ye'pi jīvāḥ syustepi yātāḥ parikṣayam

Translation

ଲୋକ କେବଳ କ୍ଷୟ ହେଉଥିଲା; କିଛିମାତ୍ରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନଥିଲା। ସ୍ୱେଦଜ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Word by Word

• केवलम्: only, merely
• केवलम्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणवत् (adverbial use) ‘only/merely’

• क्षीयते: wastes away, diminishes
• क्षीयते: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्षि (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• लोकः: the world
• लोकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• न: Negation
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation)

• एव: indeed, at all
• एव: Emphasis particle
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphasis)

• वृद्धिम्: growth, increase
• वृद्धिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• प्रगच्छति: attains, goes to
• प्रगच्छति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + गम् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• स्वेदजाः: sweat-born beings
• स्वेदजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वेद (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘स्वेदात् जाताः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ये: who, which
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• अपि: also, even
• अपि: Particle
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (also/even)

• जीवाः: living beings
• जीवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• स्युः: might be / are (in sense)
• स्युः: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Particle
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (also/even)

• याताः: have gone, have reached
• याताः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘gone/reached’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ते विशेषणम्

• परिक्षयम्: complete destruction, exhaustion
• परिक्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: परि + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brahmin audience

Visual Art Cues

Scene: A panoramic depiction of a diminishing world: fewer people, empty cradles, drying ponds, insects and small svedaja life fading—an eerie stillness of non-growth.

Characters & Entities

• Sūta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When cosmic harmony is broken, life declines across all categories; restoration requires re-establishing dharmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in this verse; it describes the widespread effects that motivate divine intervention in the tīrtha narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive of decline rather than prescriptive of practice.