Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

भगवानुवाच । अचलोऽहं भविष्यामि स्थानेऽत्र तव भूमिप । अचलेश्वर इत्येव नाम्ना ख्यातो जगत्त्रये

Transliteration

bhagavānuvāca | acalo'haṃ bhaviṣyāmi sthāne'tra tava bhūmipa | acaleśvara ityeva nāmnā khyāto jagattraye

Translation

ଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଭୂମିପ! ତୁମ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଅଚଳ ରୂପେ ବିରାଜିବି; ଏବଂ ‘ଅଚଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବି।

Word by Word

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अचलः: immovable
• अचलः: Kriya (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: अचल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; अहम् इत्यस्य विशेषणम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• भविष्यामि: will become
• भविष्यामि: Kriya (Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), उत्तमपुरुषः (1st), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• स्थाने: in the place
• स्थाने: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• अत्र: here
• अत्र: Desha-adhikarana (Locative adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• तव: your
• तव: Sambandha (Possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• भूमिप: O king
• भूमिप: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: भूमिप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• अचलेश्वरः: Lord of the Immovable (Acaleśvara)
• अचलेश्वरः: Karta (Subject complement/name)
• Type: Noun
• Root: अचल + ईश्वर (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (अचलस्य ईश्वरः)

• इति: thus
• इति: Vacana-marker (Quotation)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle)

• एव: indeed/only
• एव: Nipata (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक/अवधारणार्थक-अव्ययम् (emphatic particle)

• नाम्ना: by the name
• नाम्ना: Karana (Means: by name)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• ख्यातः: renowned/known
• ख्यातः: Kriya (Predicate)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्तः (past passive participle); पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; अहम्/ईश्वरः इत्यस्य विधेयम्

• जगत्-त्रये: in the three worlds
• जगत्-त्रये: Adhikarana (Location/sphere)
• Type: Noun
• Root: जगत् + त्रय (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (जगतां त्रये)

Speaker

Bhagavān (Śiva/Maheśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Acaleśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva speaks directly to the king, promising to remain in that place as ‘Acaleśvara’; the moment is a formal divine proclamation, with the king listening in awe.

Characters & Entities

• Bhagavān
• Bhūmipa (King)
• Acaleśvara
• Jagattraya (three worlds)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s grace becomes ‘fixed’ at a sacred place through divine resolve, making the site a stable refuge for devotees.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse glorifies the locale where Śiva is established and becomes famed as “Acaleśvara” within the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

An implicit foundation is given for liṅga-sthāpanā (establishment) and darśana of Acaleśvara at this place.