Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 39

Devanagari script

यावत्पश्यति तावत्स स्थलस्थाने जलाशयान् । जलस्थानेषु संजाताः स्थलसंघाः सुदुर्गमाः

Transliteration

yāvatpaśyati tāvatsa sthalasthāne jalāśayān | jalasthāneṣu saṃjātāḥ sthalasaṃghāḥ sudurgamāḥ

Translation

ସେ ଯେତେଦୂର ଦେଖିପାରିଲା, ସେତେଦୂର ଯେଉଁଠି ଭୂମି ଥିବା ଉଚିତ ସେଠି ଜଳାଶୟ ଥିଲା। ଆଉ ଯେଉଁଠି ଜଳ ଥିବା ଉଚିତ ସେଠି ଭୂମିର ଗୁଛ ଉଦ୍ଭବି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ହୋଇଥିଲା।

Word by Word

• यावत्: as long as
• यावत्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: परिमाण/कालवाचक-अव्यय — ‘as long as/while’

• पश्यति: he sees
• पश्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश्/दृश् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — present, 3rd person singular

• तावत्: so long/so much
• तावत्: Sambandha (Correlation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय)
• Form: परिमाणवाचक-अव्यय — ‘so much/that long’

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular

• स्थलस्थाने: in a land-place/on dry ground
• स्थलस्थाने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थल (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — locative singular; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘स्थलस्य स्थाने’

• जलाशयान्: water-reservoirs
• जलाशयान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन — accusative plural; तत्पुरुषः ‘जलस्य आशयाः’

• जलस्थानेषु: in water-places
• जलस्थानेषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन — locative plural; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘जले स्थानानि’

• संजाताः: arisen
• संजाताः: Kriya (State/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: सम् + जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — ‘arisen/formed’

• स्थलसंघाः: masses of land
• स्थलसंघाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्थल (प्रातिपदिक) + संघ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — nominative plural; तत्पुरुषः ‘स्थलस्य संघाः’ (masses of land)

• सुदुर्गमाः: very hard to cross
• सुदुर्गमाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + दुर्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — nominative plural; उपसर्ग ‘सु’ = ‘very’

Speaker

Narrator (Purāṇic frame narrator; specific speaker not explicit in this snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A vast, uncanny landscape: shimmering water pools occupying former plains, while sudden earthen ridges and islands rise where rivers/lakes should be; the king and companions pause, scanning the horizon in disbelief.

Characters & Entities

• king

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The world’s forms are unstable; sacred narratives use altered landscapes to signal karmic change and the unseen power of place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse depicts a wondrous geography but does not name the tīrtha explicitly in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.