Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

संजायतेऽप्यगम्यश्च ममापि त्रिपुरांतक । किं पुनः स्वल्पसत्त्वानां नरादीनां सुरेश्वर

Transliteration

saṃjāyate'pyagamyaśca mamāpi tripurāṃtaka | kiṃ punaḥ svalpasattvānāṃ narādīnāṃ sureśvara

Translation

ହେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ! ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଗମ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତେବେ ସ୍ୱଳ୍ପଶକ୍ତି ଜୀବ—ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି—ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବି, ହେ ସୁରେଶ୍ୱର!

Word by Word

• संजायते: arises/becomes
• संजायते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (अप्यर्थ: even/also)

• अगम्यः: inaccessible
• अगम्यः: Karta (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अगम्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √गम्)
• Form: नञ्-पूर्वक यत्-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पर्वतः/मार्गः implied)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक)

• मम: for me/of me
• मम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/अप्यर्थ)

• त्रिपुरांतक: O destroyer of Tripura (Śiva)
• त्रिपुरांतक: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुर + अन्तक (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘त्रिपुरस्य अन्तकः’

• किम्: what then
• किम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रश्नार्थक-निपात (किम् = what/ how much more)

• पुनः: then, moreover
• पुनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय (पुनरुक्ति/अधिक्यार्थक: moreover/how much more)

• स्वल्पसत्त्वानाम्: of those of little strength
• स्वल्पसत्त्वानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
• Type: Noun
• Root: स्वल्प + सत्त्व (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय: ‘स्वल्पं सत्त्वं येषाम्’ (as a class)

• नरादीनाम्: of men and others
• नरादीनाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नर + आदि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; ‘नराः आदयः’ इत्यर्थे (group: men and others)

• सुरेश्वर: O lord of the gods
• सुरेश्वर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुर + ईश्वर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा, एकवचन

Speaker

Unspecified in the snippet (addressing Śiva as Tripurāntaka; also invoking Sureśvara/Indra)

Tirtha Mahatmya

Type: peak

Visual Art Cues

Scene: A speaker, humbled, admits the mountain becomes unreachable even for him, then gestures toward ordinary humans as far more vulnerable; Śiva as Tripurāntaka listens.

Characters & Entities

• Tripurāntaka (Śiva)
• Sureśvara (Indra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Humility and realism: even devotion must account for human capacity, and divine help is sought when limits are reached.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The mountain-tīrtha whose approach becomes impossible in harsh seasons.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual; it frames a plea that leads to a practical dharmic solution in the following verses.