Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वव्याधिविनाशकम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु पूरितं स्वच्छवारिणा

Transliteration

hāṭakeśvaraje kṣetre sarvavyādhivināśakam | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu pūritaṃ svacchavāriṇā

Translation

ହାଟକେଶ୍ୱରର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବ ରୋଗବିନାଶକ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ତାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Word by Word

• हाटकेश्वरजे: in (the place) connected with Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजे: Adhikaraṇa (Location-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (हाटकेश्वरस्य जः = born/connected with Hāṭakeśvara) (Loc. sg. neut.); विशेषणम् क्षेत्रे

• क्षेत्रे: in the sacred field/region
• क्षेत्रे: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (Locative singular, neut.)

• सर्वव्याधिविनाशकम्: destroyer of all diseases
• सर्वव्याधिविनाशकम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + व्याधि (प्रातिपदिक) + विनाशक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया/प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषां व्याधीनां विनाशकम्) (Nom./Acc. sg. neut.); विशेषणम् (तीर्थम्/क्षेत्रम्/जलम्) संदर्भे

• विख्यातम्: renowned
• विख्यातम्: Kriyā (Predicate adjective)
• Type: Verb
• Root: वि-√ख्यात् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; “renowned”

• त्रिषु: in three
• त्रिषु: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम् (Locative plural); विशेषणम् लोकेषु

• लोकेषु: worlds
• लोकेषु: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम् (Locative plural, masc.)

• पूरितम्: filled
• पूरितम्: Kriyā (Predicate adjective)
• Type: Verb
• Root: √पॄ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; “filled”

• स्वच्छवारिणा: with clear water
• स्वच्छवारिणा: Karaṇa (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: स्वच्छ (प्रातिपदिक) + वारि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (स्वच्छं वारि) (Instr. sg. neut.)

Speaker

Sūta (narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śaṅkhatīrtha (in Hāṭakeśvara-kṣetra)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A luminous tīrtha in a Śiva-kṣetra: a clear-water kund/pond reflecting sky; pilgrims at the edge; subtle conch symbolism; distant shrine of Hāṭakeśvara.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Śaṅkhatīrtha (context)
• svaccha-vāri (pure water)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are portrayed as vessels of divine grace where purity (svaccha vāri) and faith bring restoration.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śaṅkhatīrtha in the Hāṭakeśvara-kṣetra, famed as a destroyer of diseases.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied: approach the tīrtha and use its waters—typically through snāna (ritual bathing).