Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

प्रोन्निद्रपंकजमुखीं वर्णनीयतमाकृतिम् । यथाप्रज्ञानयाथात्म्याद्विद्विद्भिरपि वर्णिनीम्

Transliteration

pronnidrapaṃkajamukhīṃ varṇanīyatamākṛtim | yathāprajñānayāthātmyādvidvidbhirapi varṇinīm

Translation

ତାହାର ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମପରି, ତାହାର ଆକୃତି ସର୍ବାଧିକ ସ୍ତୁତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ତାହାର ଯଥାର୍ଥତାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Word by Word

• प्रोन्निद्र: fully blossomed/awakened
• प्रोन्निद्र: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + उद् + निद्रा/निद्र (प्रातिपदिक) (कृदन्तार्थ: ‘fully awakened’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद

• पंकज: lotus
• पंकज: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पंकज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-समासार्थ; समासमध्यपद

• मुखीम्: lotus-faced
• मुखीम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुखिन्/मुखी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: प्रोन्निद्र-पंकज-मुखी (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय)

• वर्णनीय: worthy of description
• वर्णनीय: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्णय् (धातु) + अनीय (कृदन्त; gerundive)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद

• तम: most, exceedingly
• तम: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तम (प्रत्यय; तद्धित/उपसर्ग-प्राय superlative)
• Form: अव्यय-प्राय; अतिशयार्थक (superlative intensifier)

• आकृतिम्: form, appearance
• आकृतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: वर्णनीय-तम-आकृतिम् (तत्पुरुष-प्राय)

• यथा: as, according to
• यथा: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (manner/comparison)

• प्रज्ञान: understanding, knowledge
• प्रज्ञान: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-समासार्थ; समासमध्यपद

• याथात्म्यात्: from the true nature (as understood)
• याथात्म्यात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: याथात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; समास: प्रज्ञान-याथात्म्यात् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• विद्विद्भिः: by the learned
• विद्विद्भिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle: even/also)

• वर्णिनीम्: describable (in words)
• वर्णिनीम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्णिन्/वर्णिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced—Māheśvarakhaṇḍa narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Type: tirtha

Visual Art Cues

Scene: Close-up emphasis on a lotus-like face fully opened, luminous eyes; the background softens into an almost unreal glow, suggesting that her true nature exceeds depiction; learned sages in the far background gesture as if unable to describe.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worldly beauty can overwhelm speech and mind; dharma requires not being carried away by appearances.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is identified in this particular verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.