Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

महाकाल उवाच । अपारवैभवा देवास्त्रयोऽप्येते नरर्षभ । योगींद्राणामपि त्वत्र चेतो मुह्यति किं मम

Transliteration

mahākāla uvāca | apāravaibhavā devāstrayo'pyete nararṣabha | yogīṃdrāṇāmapi tvatra ceto muhyati kiṃ mama

Translation

ମହାକାଳ କହିଲେ—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ତିନି ଦେବତା ଅପାର ବୈଭବଶାଳୀ। ଏହି ବିଷୟରେ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଏ; ତେବେ ମୋର କଥା କ’ଣ କହିବି?

Word by Word

• महाकालः: Mahākāla
• महाकालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महाकाल (प्रातिपदिक: महा + काल)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन

• अपारवैभवाः: of boundless splendor
• अपारवैभवाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपार-वैभव (प्रातिपदिक: अपार + वैभव)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (देवाः)

• देवाः: gods
• देवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• त्रयः: three
• त्रयः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; संख्याविशेषण (देवाः)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (also/even)

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• नरर्षभ: O bull among men
• नरर्षभ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नरर्षभ (प्रातिपदिक: नर + ऋषभ)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• योगीन्द्राणाम्: of the lords of yogis
• योगीन्द्राणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: योगीन्द्र (प्रातिपदिक: योगिन् + इन्द्र)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (even)

• त्व्: but
• त्व्: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (contrast); छन्दसि/पाठभेदे 'तु' → 'त्व'

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• चेतः: mind
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मुह्यति: is bewildered
• मुह्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुह् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• किम्: what
• किम्: Prashna (Interrogative/प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थ

• मम: of me / my
• मम: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

Speaker

Mahākāla

Skanda Dialogue

Listener: Karadhama

Visual Art Cues

Scene: Mahākāla speaks with folded hands or lowered gaze, acknowledging the immeasurable grandeur of the triad; behind him, a vast cosmic backdrop suggests the mind’s inability to grasp the Infinite.

Characters & Entities

• Mahākāla
• Śiva
• Viṣṇu
• Brahmā
• Yogīndras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The supreme reality and its divine manifestations surpass ordinary categorization; humility is essential in theological inquiry.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None stated in this verse; it is part of a doctrinal conversation.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.