Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 116

Devanagari script

पशुपाशविमोक्षार्थं पूजयेत्तन्मना यदि । य एवं यजते रुद्रं तेनैतत्तर्पितं जगत्

Transliteration

paśupāśavimokṣārthaṃ pūjayettanmanā yadi | ya evaṃ yajate rudraṃ tenaitattarpitaṃ jagat

Translation

ପଶୁଭାବରେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବର ପାଶବିମୋଚନାର୍ଥେ ଯେ ତଦେକମନା ହୋଇ ପୂଜା କରେ—ଯେ ଏଭଳି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଯଜେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ ତୃପ୍ତ ଓ ପୋଷିତ ହେଲା ପରି ହୁଏ।

Word by Word

• पशु: living being; soul (bound being)
• पशु: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)

• पाश: bond; fetter
• पाश: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)

• विमोक्षार्थम्: for the purpose of liberation
• विमोक्षार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: विमोक्ष (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विमोक्षस्य अर्थः)

• पूजयेत्: should worship
• पूजयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)

• मनाः: mind; intention
• मनाः: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समासान्त-रूप; बहुव्रीहौ/कर्मधारये प्रयोगः)

• तन्मनाः: with mind fixed on that (devotion)
• तन्मनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘तस्मिन् मनः यस्य सः’ = whose mind is fixed on that

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध-अव्यय; शर्तसूचक (conditional particle)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एवम्: thus; in this manner
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: रीति-अव्यय (adverb of manner)

• यजते: worships; performs sacrifice to
• यजते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: यज् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• रुद्रम्: Rudra (Śiva)
• रुद्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तेन: by him; through that
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समासाङ्ग)

• तर्पितम्: satisfied; gratified
• तर्पितम्: Kriya (Result/क्रियाफल)
• Type: Adjective
• Root: तृप् (धातु) + त (कृत् प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एतत्तर्पितम्: this (becomes) satisfied
• एतत्तर्पितम्: Kriya (Result/क्रियाफल)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + तृप् (धातु) + क्त
• Form: कर्मधारयः; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘एतत् तर्पितम्’

• जगत्: the world
• जगत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced: Māheśvarakhaṇḍa narration style)

Skanda Dialogue

Listener: A king (rājan/pārthiva)

Visual Art Cues

Scene: A devotee with folded hands performs Rudra-pūjā in deep concentration; subtle imagery of bonds (pāśa) loosening from the soul, while the wider world—people, animals, rivers, forests—appears ‘nourished’ by the offering’s radiance.

Characters & Entities

• Rudra
• Paśu
• Pāśa
• Jagat

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Single-minded Rudra worship aimed at freedom from bondage is framed as spiritually universal—benefiting the whole cosmos.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific location is named; the emphasis is theological (paśu–pāśa liberation through Rudra worship).

What ritualistic prescription is mentioned?

Pūjā with tan-manā (absorbed concentration) directed toward liberation from bondage.