Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 54

Devanagari script

यांयां निमिगजो याति दिशं तांतां सवाहनाः । दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकंपिता मुहुः

Transliteration

yāṃyāṃ nimigajo yāti diśaṃ tāṃtāṃ savāhanāḥ | dudruvuścukruśurdevā bhayenākaṃpitā muhuḥ

Translation

ନିମିର ଗଜ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେହି ସେହି ଦିଗକୁ ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ବାହନ ସହିତ ଦୌଡ଼ି ପଳାନ୍ତି ଓ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି; ଭୟରେ ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି।

Word by Word

• याम्: which
• याम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन (singular), विशेषण (qualifier of दिशम्)

• याम्: whichever (each)
• याम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पुनरुक्ति (distributive: 'whichever...')

• निमिगजः: Nimi's elephant
• निमिगजः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निमि + गज (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (निमेः गजः), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• याति: goes
• याति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• ताम्: that
• ताम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन, विशेषण (correlative to याम्; qualifier of दिशम्)

• ताम्: that (each)
• ताम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पुनरुक्ति (distributive: 'that very...')

• सवाहनाः: with their mounts/vehicles
• सवाहनाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + वाहन (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (सवाहन = 'with vehicles/mounts'), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन (plural), विशेषण (of देवाः)

• दुद्रुवुः: ran away
• दुद्रुवुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: द्रु (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• चुक्रुशुः: cried out
• चुक्रुशुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रुश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

• भयेन: from fear; by fear
• भयेन: Hetu/Kāraṇa (हेतु/करण)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• आकंपिताः: shaken
• आकंपिताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ-कंपित (कृदन्त; √कम्प्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण (of देवाः)

• मुहुः: repeatedly
• मुहुः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), पुनःपुनरर्थक (again and again)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta), narrating to the sages (deduced)

Visual Art Cues

Scene: The elephant’s advance dictates the compass of terror: wherever it turns, devas with their vāhanas scatter; faces contorted, mouths open in cries; repeated trembling shown through duplicated gestures and fluttering garments.

Characters & Entities

• Nimi
• Devas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even divine hosts can be tested; fear becomes a narrative device that prepares for the restoration of order through higher divine intervention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.