Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 83

Devanagari script

तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः

Transliteration

tadbalaṃ dānaveṃdrāṇāṃ māyayā kālaneminaḥ | taddṛṣṭvā dānavānīkaṃ labdhasaṃjñaṃ divākaraḥ | uvācāruṇamatyarthaṃ koparaktāṃtalocanaḥ

Translation

କାଲନେମିର ମାୟାରୁ ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ସେଇ ମହାବଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଦାନବସେନା ପୁଣି ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଇଥିବା ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁକୋଣ ରକ୍ତିମ ହୋଇଥିବା ଦିବାକର ଅରୁଣଙ୍କୁ ଦହନତେଜରେ କହିଲେ।

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• बलम्: strength/force
• बलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• दानवेन्द्राणाम्: of the demon-lords
• दानवेन्द्राणाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दानव (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• मायया: by magic/illusion
• मायया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• कालनेमिनः: of Kālanemi
• कालनेमिनः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कालनेमि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive): ‘having seen’

• दानवानीकम्: the demon-army
• दानवानीकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दानव (प्रातिपदिक) + अनीक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• लब्धसंज्ञम्: having regained consciousness
• लब्धसंज्ञम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: लभ् (धातु) → लब्ध (कृदन्त) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) + तत्पुरुष; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• दिवाकरः: the Sun
• दिवाकरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिवाकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• अरुणम्: to Aruṇa
• अरुणम्: Sampradana (Addressee/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• अत्यर्थम्: exceedingly
• अत्यर्थम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यर्थम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; तीव्रता-बोधक क्रियाविशेषण (very much/excessively)

• कोपरक्तान्तलोचनः: whose eyes were red at the corners with anger
• कोपरक्तान्तलोचनः: Karta (Subject-qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘यस्य लोचने कोपरक्तान्ते स्तः’

Speaker

Sūta (narrator); Divākara (the Sun) is about to speak within the narration

Visual Art Cues

Scene: A vast Dānava army, previously dazed by illusion, regains awareness; Divākara stands radiant, eyes reddened with wrath, turning toward the enemy with commanding posture as heat-haze ripples around him.

Characters & Entities

• Kālanemi
• Divākara (Sun)
• Dānava lords
• Dānava army (Dānavānīka)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Illusion can temporarily restore and rally forces, but divine powers respond to re-establish cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly glorified; the verse transitions into Divākara’s speech in a cosmic battle context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.