Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 95

Devanagari script

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

Transliteration

gṛheśvarīṃ sadguṇabhūṣitāṃ śubhāṃ paṃgvaṃdhayogena patiṃ sametām | na lālayetpūrayennaiva kāmaṃ sa kiṃ pumānna pumānme matosti

Translation

ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦ୍ଗୁଣରେ ଭୂଷିତା, ଶୁଭଙ୍କରୀ ଗୃହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ପଙ୍ଗୁ-ଅନ୍ଧ ନ୍ୟାୟରେ ସଂଯୋଗବଶତଃ ପତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆଦର କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କି ପୁରୁଷ? ମୋ ମତରେ ସେ ପୁରୁଷ ନୁହନ୍ତି।

Word by Word

• गृहेश्वरीम्: the mistress of the house
• गृहेश्वरीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गृह-ईश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (गृहस्य ईश्वरी)

• सद्गुणभूषिताम्: adorned with good qualities
• सद्गुणभूषिताम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्-गुण-भूषित (कृदन्त; √भूष् (धातु) + क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; तत्पुरुष-समास (सद्गुणैः भूषिता)

• शुभाम्: auspicious, good
• शुभाम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• पङ्गु-अन्ध-योगेन: by the union of the lame and the blind (mutual dependence)
• पङ्गु-अन्ध-योगेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पङ्गु-अन्ध-योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; द्वन्द्व-समास (पङ्गुश्च अन्धश्च) + योग; करणत्वे

• पतिम्: husband
• पतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• समेताम्: accompanied (with him), united
• समेताम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-इ (धातु) → समेत (कृदन्त; क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘समेता’ = सहिता/युक्ता

• न: not
• न: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation particle)

• लालयेत्: should cherish/caress
• लालयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √लल्/लालय् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• पूरयेत्: should fulfill
• पूरयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पॄ/पूरय् (धातु; causative)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative)

• न: not
• न: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• एव: indeed, at all
• एव: Sambandha (Particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphatic particle)

• कामम्: desire
• कामम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• किम्: what?
• किम्: Prashna (Interrogative/प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक-सर्वनाम

• पुमान्: a man
• पुमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुमांस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• पुमान्: a man
• पुमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुमांस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मे: of me, my
• मे: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम

• मतः: considered
• मतः: Kriya-visheshana (Predicative/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: मत (कृदन्त; √मन् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘मतः’ = considered/thought

• अस्ति: is
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

Speaker

Vajrāṅga (contextual continuity from prior verse)

Visual Art Cues

Scene: A didactic court-or-household scene: a virtuous wife adorned with simple auspicious ornaments stands dignified; the husband is shown introspective, receiving a moral rebuke; the imagery contrasts neglect vs. honoring.

Characters & Entities

• Vajrāṅga
• Gṛheśvarī (wife/household lady)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma in the household requires honoring a virtuous spouse and responsibly fulfilling legitimate needs; neglect is condemned.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No holy site is named; the verse focuses on gṛhastha-dharma rather than tīrtha-māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is an ethical declaration about marital duty.