Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 27

Devanagari script

तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम् । याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्

Transliteration

tiṣṭha brahmankṣaṇamiti jalpaṃto rājamārgagam | yāti nirbhartsayatyeṣa nivartadhvamiti bruvan

Translation

‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ରୁହ’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ରାଜମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଡ଼ନା କରି କହିଲେ—‘ନିବର୍ତ୍ତ ହୁଅ!’

Word by Word

• तिष्ठ: stand; stop
• तिष्ठ: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), परस्मैपदम्, मध्यम-पुरुषः (2nd person), एकवचनम्

• ब्रह्मन्: O Brahmin
• ब्रह्मन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; काल-अवधि (accusative of duration)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-अव्ययम् (quotative)

• जलपन्तः: speaking
• जलपन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √जलप् (धातु) + शतृ (कृत्)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• राजमार्गगम्: going along the royal road
• राजमार्गगम्: Sambandha (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: राजमार्ग (प्रातिपदिक; राजन् + मार्ग) + ग (√गम् + अच्)
• Form: तत्पुरुषः (राजमार्गं गः = one going on the king’s road), पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘एषम्/तम्’ (implicit) विशेषणम्

• याति: goes
• याति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √या (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• निर्भर्त्सयति: rebukes
• निर्भर्त्सयति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्-√भर्त्स् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• एषः: this (person)
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• निवर्तध्वम्: turn back (you all)
• निवर्तध्वम्: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-√वृत् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), आत्मनेपदम्, मध्यम-पुरुषः, बहुवचनम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-अव्ययम् (quotative)

• ब्रुवन्: saying
• ब्रुवन्: Sambandha (विशेषण)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु) + शतृ (कृत्)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘एषः’ विशेषणम्

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vārāṇasī (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: On a broad stone road, the seekers call out, ‘Stay a moment, O Brāhmaṇa!’ Saṃvarta strides on without turning, raising a hand in dismissal, his face stern as he rebukes: ‘Go back!’

Characters & Entities

• Saṃvarta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Great ascetics may avoid association and distraction; spiritual intensity can appear as sternness when guarding tapas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The royal road of Kāśī/Vārāṇasī functions as sacred space where saintly conduct is witnessed.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes conduct and interaction with an ascetic.