Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 79

Devanagari script

निरीक्ष्य तां तपस्यंतीं विधिः संशुद्धमानसाम् । उपेत्योवाच सुप्रज्ञे प्रसन्नोस्मि वरं वृणु

Transliteration

nirīkṣya tāṃ tapasyaṃtīṃ vidhiḥ saṃśuddhamānasām | upetyovāca suprajñe prasannosmi varaṃ vṛṇu

Translation

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ—“ହେ ସୁପ୍ରଜ୍ଞେ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ବର ଚାହ।”

Word by Word

• निरीक्ष्य: having looked at
• निरीक्ष्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि√ईक्ष् (धातु) + य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• तपस्यन्तीम्: performing austerity
• तपस्यन्तीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: तपस् (नामधातु/denominative) → तपस्यति + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• विधिः: Brahmā (the Ordainer)
• विधिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• संशुद्धमानसाम्: (her) whose mind was purified
• संशुद्धमानसाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: संशुद्ध (√शुध् + क्त) + मानस (प्रातिपदिके)
• Form: समासः (तत्पुरुषः); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘संशुद्धं मानसं यस्याः’ (pure-minded)

• उपेत्य: having approached
• उपेत्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप√इ (धातु) + य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• सुप्रज्ञे: O very wise one
• सुप्रज्ञे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सु + प्रज्ञ (प्रातिपदिके)
• Form: समासः (कर्मधारयः); स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• प्रसन्नः: pleased
• प्रसन्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• अस्मि: I am
• अस्मि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• वृणु: choose
• वृणु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वृ (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda (narrating); direct speech by Brahmā

Visual Art Cues

Scene: Brahmā (Vidhī) with four faces and lotus, descending/approaching the seated tapasvinī in a forest clearing; the air brightens, and the ascetic remains composed as he offers a boon.

Characters & Entities

• Dhūtapāpā
• Brahmā (Vidhī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When the mind is purified through tapas, divine grace manifests and blessings become attainable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa setting underlies the episode; the verse foregrounds the boon-giving moment rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

The implied prescription is tapas leading to mental purification (saṃśuddha-mānasatā).