Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 39

Devanagari script

अथ कालेन दिव्यस्त्री कन्यारत्नमजीजनत् । अतीव नयनानंदि निधानं रूपसंपदाम्

Transliteration

atha kālena divyastrī kanyāratnamajījanat | atīva nayanānaṃdi nidhānaṃ rūpasaṃpadām

Translation

ପରେ କାଳକ୍ରମେ ସେଇ ଦିବ୍ୟସ୍ତ୍ରୀ ଏକ କନ୍ୟାରତ୍ନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା—ଯାହା ନୟନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ରୂପସମ୍ପଦାର ନିଧି ସଦୃଶ ଥିଲା।

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)

• कालेन: in time; after some time
• कालेन: Kāla (Time/काल)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; काल-करण (instrumental of time: 'in course of time')

• दिव्या: divine
• दिव्या: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (in compound)

• स्त्री: woman
• स्त्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दिव्यस्त्री: the divine woman
• दिव्यस्त्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिव्य + स्त्री (प्रातिपदिकौ)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समासः ('दिव्या स्त्री')

• कन्यारत्नम्: a jewel-like maiden
• कन्यारत्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या + रत्न (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समासः ('कन्यायाः रत्नम्')

• अजीजनत्: she gave birth to
• अजीजनत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लङ् (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; causative stem (णिच्): जनयति → अजीजनत् ('she gave birth')

• अतीव: exceedingly
• अतीव: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अतीव (अव्यय)
• Form: परिमाण/तीव्रता-वाचक-अव्यय (intensifier)

• नयन: eye
• नयन: Sambandha (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (पूर्वपद)

• आनन्दि: delighting; pleasing
• आनन्दि: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आनन्दिन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (ending -i/-in; here as compound member)

• नयनानन्दि: pleasing to the eyes
• नयनानन्दि: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नयन + आनन्दिन् (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (कर्मधारय-सन्निकर्षः: 'नयनान् आनन्दयति'—pleasing to the eyes)

• निधानम्: treasure; repository
• निधानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; उपमेय/विशेष्य (apposition to कन्यारत्नम्)

• रूप: beauty; form
• रूप: Sambandha (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (पूर्वपद)

• संपदाम्: of excellences/wealths
• संपदाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: संपद् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; सम्बन्ध (genitive plural)

• रूपसंपदाम्: of the excellences of beauty
• रूपसंपदाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रूप + संपद् (प्रातिपदिकौ)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तत्पुरुष-समासः ('रूपस्य संपदः' = excellences of beauty)

Speaker

Skanda (deduced narrative voice in Kāśīkhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇa audience (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A celestial mother presents a newborn maiden radiant with beauty; attendants or subtle heavenly signs (flowers, light) indicate divinity; the child is ‘nidhānaṃ rūpasampadām’—a treasury of form.

Characters & Entities

• Apsaras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A dharmic destiny unfolds in time; auspicious births are portrayed as fruits of grace and safeguarded potency.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The larger frame is Kāśī-khaṇḍa, but this verse itself is descriptive and not tīrtha-specific.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a narrative description of birth and auspicious qualities.