Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 61

Devanagari script

उत्क्षिप्य बाहुं त्वसकृद्ब्रवीमि त्रयीमयेऽस्मिंस्त्रयमेव सारम् । विश्वेश लिंगं मणिकर्णिकांबु काशीपुरी सत्यमिदं त्रिसत्यम्

Transliteration

utkṣipya bāhuṃ tvasakṛdbravīmi trayīmaye'smiṃstrayameva sāram | viśveśa liṃgaṃ maṇikarṇikāṃbu kāśīpurī satyamidaṃ trisatyam

Translation

ବାହୁ ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତ କରି ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ କହୁଛି: ତ୍ରୟୀମୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ତିନିଟି ମାତ୍ର ସାର—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ, ମଣିକର୍ଣିକାର ଜଳ, ଏବଂ କାଶୀପୁରୀ। ଏହା ସତ୍ୟ—ତ୍ରିସତ୍ୟ।

Word by Word

• उत्क्षिप्य: having raised
• उत्क्षिप्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: उद् + क्षिप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable); धातु: क्षिप् (to throw/raise) उपसर्ग: उद्

• बाहुम्: arm
• बाहुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: समुच्चय/विरोधार्थक-निपात (particle: but/indeed)

• असकृत्: again and again
• असकृत्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: असकृत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), पुनरुक्ति-अर्थ (repeatedly)

• ब्रवीमि: I say
• ब्रवीमि: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन (Singular), परस्मैपद; धातु: ब्रू (to speak)

• त्रयीमये: in (that) consisting of the three Vedas
• त्रयीमये: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रयी (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी (Locative/7th), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: त्रयीमय = त्रयी-स्वरूप (consisting of the three Vedas); विशेषणम् अस्मिन्

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग (Masc./Neut.), सप्तमी (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• त्रयम्: threefold set / triad
• त्रयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular)

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (particle of emphasis: only/indeed)

• सारम्: essence
• सारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• विश्वेश: O Lord of the universe
• विश्वेश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विश्वेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), सम्बोधन (Vocative/8th), एकवचन (Singular)

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular)

• मणिकर्णिकाम्बु: the water of Maṇikarṇikā
• मणिकर्णिकाम्बु: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णिका (प्रातिपदिक) + अम्बु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: मणिकर्णिकायाः अम्बु (water of Maṇikarṇikā)

• काशीपुरी: the city of Kāśī
• काशीपुरी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक) + पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कर्मधारय: काशी-नाम्नी पुरी

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular)

• इदम्: this
• इदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular)

• त्रिसत्यम्: threefold truth / triple truth
• त्रिसत्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन (Singular); द्विगु: त्रयाणि सत्यानि (three truths) / त्रिविधं सत्यं

Speaker

Śiva (contextual proclamation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-traya: Viśveśvara Liṅga, Maṇikarṇikā, Kāśīpurī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Cosmic audience; by extension pilgrims and tradition-bearers

Visual Art Cues

Scene: Śiva raises His arm in emphatic declaration; behind Him, the three ‘essences’ appear as a triptych: the Viśveśvara Liṅga, the shimmering Maṇikarṇikā waters/ghāṭa, and the skyline of Kāśī with temples and ghāṭas.

Characters & Entities

• Viśveśvara Liṅga
• Maṇikarṇikā
• Kāśīpurī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s spiritual core is summarized as a triad—deity (Viśveśvara), tīrtha (Maṇikarṇikā), and kṣetra (Kāśī itself)—as the concentrated essence of Vedic sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśīpurī and Maṇikarṇikā, with Viśveśvara Liṅga as the presiding sacred center.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly: worship of Viśveśvara, reverence for Maṇikarṇikā waters (snāna/ācaman), and pilgrimage-residence in Kāśī.