Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 99

Devanagari script

विपुलेत्र महीपृष्ठे पंचक्रोश्यां मनोहरा । संश्रिता मणिकर्णीयैस्ते याताश्चानिवर्तकाः

Transliteration

vipuletra mahīpṛṣṭhe paṃcakrośyāṃ manoharā | saṃśritā maṇikarṇīyaiste yātāścānivartakāḥ

Translation

ଏହି ବିଶାଳ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ, କାଶୀର ମନୋହର ପଞ୍ଚକ୍ରୋଶୀ ପରିଧିଭିତରେ, ଯେମାନେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନାବର୍ତ୍ତକ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ମୋକ୍ଷ ପାଇ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Word by Word

• विपुला: vast, extensive
• विपुला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (fem. nom. sg.)

• इत्र: here/this place (reading uncertain)
• इत्र: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; स्थानवाचक (neut. nom. sg.)

• महीपृष्ठे: on the earth’s surface
• महीपृष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मही + पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मही-सम्बन्धि पृष्ठम्) (neut. loc. sg.)

• पञ्चक्रोश्याम्: in the five-krośa region
• पञ्चक्रोश्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पञ्च + क्रोशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; द्विगु-समासः (पञ्च क्रोश्यः) (fem. loc. sg.)

• मनोहरा: charming, delightful
• मनोहरा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मनोहर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (fem. nom. sg.)

• संश्रिताः: having resorted to, having taken refuge
• संश्रिताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्-श्रि (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः (past passive participle; masc. nom. pl.)

• मणिकर्णीयैः: by/with the Maṇikarṇīs (people/attendants of Maṇikarṇikā)
• मणिकर्णीयैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन; सम्बन्ध/सहकारक (fem. instr. pl.)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; सर्वनाम (pronoun; masc. nom. pl.)

• याताः: gone, departed
• याताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: या (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; गत्यर्थ (PPP; masc. nom. pl.)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अनिवर्तकाः: not returning, irreversible
• अनिवर्तकाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्-निवर्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (masc. nom. pl.)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa dialogue context, typically Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā (within Pañcakrośī)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Agastya

Visual Art Cues

Scene: A wide sacred landscape of Kāśī with the Pañcakrośī circuit implied as a halo-like boundary; pilgrims moving with staffs and waterpots; Maṇikarṇikā ghat steps descending to the Ganga; smoke of funeral pyres in the distance symbolizing apunarāvṛtti; ascetics offering guidance to newcomers seeking refuge.

Characters & Entities

• Kāśī
• Pañcakrośī
• Maṇikarṇikā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Refuge in Kāśī’s Maṇikarṇikā within the Pañcakrośī sphere is praised as a direct cause of non-return from saṃsāra (mokṣa).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā tīrtha, situated within the Pañcakrośī sacred circuit of Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed here; the emphasis is on taking refuge/association (saṃśraya) with Maṇikarṇikā’s sanctity and devotees.