Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 11

Devanagari script

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक । पंचाक्षभारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमक लांगलिन्

Transliteration

vīrabhadra kirātākhya caturmukha nikuṃbhaka | paṃcākṣabhārabhūtākhya tryakṣa kṣemaka lāṃgalin

Translation

ବୀରଭଦ୍ର, କିରାତାଖ୍ୟ, ଚତୁର୍ମୁଖ, ନିକୁମ୍ଭକ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷ, ଭାରଭୂତାଖ୍ୟ, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ, କ୍ଷେମକ ଓ ଲାଙ୍ଗଲିନ—ଏହି (ଗଣ) ନାମ।

Word by Word

• वीरभद्र: Vīrabhadra (name)
• वीरभद्र: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: वीर + भद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वीरश्चासौ भद्रश्च इति कर्मधारयः

• किराताख्य: named ‘Kirāta’
• किराताख्य: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Adjective
• Root: किरात + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; किरात इति आख्या यस्य सः (किराताख्यः) इति षष्ठी-तत्पुरुष/बहुव्रीह्यर्थक

• चतुर्मुख: four-faced (name/epithet)
• चतुर्मुख: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; चत्वारि मुखानि यस्य सः (चतुर्मुखः) द्विगु-बहुव्रीह्यर्थक

• निकुम्भक: Nikuṃbhaka (name)
• निकुम्भक: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: निकुम्भक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पञ्चाक्षभारभूताख्य: named ‘Paṃcākṣabhārabhūta’
• पञ्चाक्षभारभूताख्य: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + अक्ष + भार + भूत + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (समास-समूहः) पञ्चाक्ष-भार-भूत इति विशेषणसमासः, तदाख्यः = तेन नाम्ना प्रसिद्धः

• त्र्यक्ष: three-eyed (name/epithet)
• त्र्यक्ष: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Adjective
• Root: त्रि + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; त्रीणि अक्षीणि यस्य सः (त्र्यक्षः)

• क्षेमक: Kṣemaka (name)
• क्षेमक: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: क्षेमक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• लाङ्गलिन्: plough-bearing (name/epithet)
• लाङ्गलिन्: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Adjective
• Root: लाङ्गलिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; -इन्-प्रत्ययान्त (लाङ्गल-धारी)

Speaker

Narrator (within Skanda-to-Agastya frame, attributed to Skanda)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A martial procession of gaṇas: Vīrabhadra at the fore, a kirāta-hunter figure, a four-faced guardian, pot-bellied nikuṃbha-like being, and three-eyed forms—standing at gateways and crossroads of Kāśī.

Characters & Entities

• Śiva
• Vīrabhadra
• Kirātākhya
• Caturmukha
• Nikuṃbhaka
• Pañcākṣa
• Bhārabhūtākhya
• Tryakṣa
• Kṣemaka
• Lāṅgalin

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s sacred city is safeguarded by many manifestations of power and duty; divine protection is multi-formed and ever-ready.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī/Vārāṇasī, for whose affairs Śiva mobilizes even formidable attendants like Vīrabhadra.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it continues the narrative roll-call of Gaṇas.