Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

भीमचंड्युत्तरद्वारं सदा रक्षेदतंद्रिता । भीमेश्वरस्य पुरतः पाशमुद्गरधारिणीम्

Transliteration

bhīmacaṃḍyuttaradvāraṃ sadā rakṣedataṃdritā | bhīmeśvarasya purataḥ pāśamudgaradhāriṇīm

Translation

ଭୀମ-ଚଣ୍ଡୀ ସଦା ଅତନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଭୀମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ପାଶ ଓ ମୁଦ୍ଗର ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Word by Word

• भीमचण्डी: Bhīmacaṇḍī
• भीमचण्डी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भीम (प्रातिपदिक) + चण्डी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समासः (भीमा चण्डी)

• उत्तरद्वारम्: the northern gate
• उत्तरद्वारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उत्तरस्य द्वारम्)

• सदा: always
• सदा: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• रक्षेत्: should protect
• रक्षेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• अतन्द्रिता: unwearied, vigilant
• अतन्द्रिता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ (निषेध) + तन्द्रित (प्रातिपदिक) + टाप् (स्त्रीप्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (भीमचण्डी)

• भीमेश्वरस्य: of Bhīmeśvara
• भीमेश्वरस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भीम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भीमः ईश्वरः)

• पुरतः: in front of
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• पाशमुद्गरधारिणीम्: the bearer of a noose and a mace
• पाशमुद्गरधारिणीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पाश (प्रातिपदिक) + मुद्गर (प्रातिपदिक) + धारिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व-समासः (पाशश्च मुद्गरश्च) + धारिणी (धारयति इति)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhīmeśvara (with Bhīma-Caṇḍī at uttara-dvāra)

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: At the northern gate of Kāśī, Bhīma-Caṇḍī stands alert, holding pāśa and mudgara, positioned before the shrine of Bhīmeśvara; the gate is depicted as a sacred arch with protective yantra-like motifs, while shadowy threats recoil.

Characters & Entities

• Bhīma-Caṇḍī
• Bhīmeśvara
• Kāśī (Kṣetra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī is depicted as a divinely administered sacred city, with vigilant Śaktis guarding its thresholds for the protection of pilgrims.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The precinct near Bhīmeśvara in Kāśī, especially the northern gate protected by Bhīma-Caṇḍī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated; the verse gives a protective-topographical description of the kṣetra.