Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 25

Devanagari script

येनानुमन्यते चैषा काशी सर्वप्रमाणभूः । बुद्धिर्बुध्यति सा सर्वमिह बुद्धिमतां सताम् । ययैतद्धूर्जटेर्धाम धृतं स्व विषयीकृतम्

Transliteration

yenānumanyate caiṣā kāśī sarvapramāṇabhūḥ | buddhirbudhyati sā sarvamiha buddhimatāṃ satām | yayaitaddhūrjaṭerdhāma dhṛtaṃ sva viṣayīkṛtam

Translation

ଯେ ଦିବ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବପ୍ରମାଣଭୂତା କାଶୀ ଅନୁମୋଦିତ ହୁଏ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧି ଏଠାରେ ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ବୋଧ କରାଏ। ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ)ଙ୍କ ଏହି ଧାମ ଧାରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଛି।

Word by Word

• येन: by which
• येन: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (relative pronoun: instrumental singular)

• अनुमन्यते: is approved/assented to
• अनुमन्यते: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु√मन् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• एषा: this (she)
• एषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (demonstrative pronoun)

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• सर्वप्रमाणभूः: the source of all valid means/authorities
• सर्वप्रमाणभूः: Viśeṣya (Predicate nominative/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: सर्व + प्रमाण + भू (प्रातिपदिक; भूः-प्रातिपदिक from √भू)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषां प्रमाणानां भूः = source/ground of all authorities)

• बुद्धिः: intellect
• बुद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• बुध्यति: awakens/understands
• बुध्यति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √बुध् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• सा: that (she)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (object)

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• बुद्धिमताम्: of the intelligent
• बुद्धिमताम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: बुद्धिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे (सामान्यतः), षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम् (genitive plural: of the intelligent)

• सताम्: of the good (people)
• सताम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठī)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम् (genitive plural: of the good/virtuous)

• यया: by which
• यया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (relative pronoun: instrumental)

• एतत्: this
• एतत्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• धूर्जटेः: of Dhūrjaṭi (Śiva)
• धूर्जटेः: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: धूर्जटि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (genitive: of Dhūrjaṭi = Śiva)

• धाम: abode/splendour
• धाम: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• धृतम्: held/sustained
• धृतम्: Kriyā (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √धृ (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• स्व: own
• स्व: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोगः/विशेषणम्; (here qualifying ‘विषयीकृतम्’: ‘one’s own’)

• विषयीकृतम्: made into (one’s) object/domain
• विषयीकृतम्: Kriyā (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विषयी√कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपसर्ग/नामधातु-प्रयोगः (विषयी-करणम्)

Speaker

Skanda (deduced Kāśīkhaṇḍa narration, typically Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A contemplative sage at dawn on the Gaṅgā ghāṭa, eyes half-closed, perceiving Kāśī as a luminous mandala; above, Śiva (Dhūrjaṭi) subtly enthroned as the sustaining intelligence, with the city’s temples and spires forming His ‘domain’.

Characters & Entities

• Kāśī
• Dhūrjaṭi
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True understanding is portrayed as a divine Buddhi that recognizes Kāśī’s unique sanctity and Śiva’s sovereign presence there.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī (Vārāṇasī), described as the very abode and domain of Śiva (Dhūrjaṭi).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is prescribed; the verse emphasizes insight into Kāśī’s status as Śiva’s own sacred realm.