Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 34

Devanagari script

वियत्सरसि हंसोयं भवती हंसगामिनी । चंडरश्मिप्रतापाग्निस्त्वामतो नेह बाधते

Transliteration

viyatsarasi haṃsoyaṃ bhavatī haṃsagāminī | caṃḍaraśmipratāpāgnistvāmato neha bādhate

Translation

ଆକାଶ-ସରସୀରେ ଏହିଜଣ ହଂସ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ହଂସଗତିରେ ଚଳ। ତେଣୁ ଚଣ୍ଡକିରଣଧାରୀର ପ୍ରତାପାଗ୍ନି ଏଠାରେ ତୁମକୁ ବାଧେ ନାହିଁ।

Word by Word

• वियत्-सरसि: in the sky-lake (the aerial expanse)
• वियत्-सरसि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वियत् (प्रातिपदिक) + सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—वियतः सरसि (षष्ठी-तत्पुरुष)

• हंसः: a swan
• हंसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this (one)
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; निकटवाचक-सर्वनाम

• भवती: you (lady)
• भवती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; आदरार्थक-सर्वनाम (honorific)

• हंसगामिनी: swan-going; moving like a swan
• हंसगामिनी: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हंस + गामिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—हंसवत् गामिनी/हंसस्य गामिनी (उपमान/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे)

• चण्ड-रश्मि-प्रताप-अग्निः: the fire of the fierce sunrays’ heat
• चण्ड-रश्मि-प्रताप-अग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चण्ड (प्रातिपदिक) + रश्मि (प्रातिपदिक) + प्रताप (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः—चण्डानां रश्मीनां प्रतापः (षष्ठी) तस्य अग्निः (षष्ठी)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन

• अतः: therefore
• अतः: Sambandha/Hetu (Logical connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थक-निपात

• न: not
• न: Pratishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• बाधते: harms/afflicts
• बाधते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: बाध् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Vinatā (addressing Kadrū, in narrative context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages in the frame narrative

Visual Art Cues

Scene: A serene swan glides across a luminous 'sky-lake'—a band of cloud-water—while a swan-gaited female figure moves alongside; above, the fierce-rayed sun burns yet cannot harm them.

Characters & Entities

• Vinatā
• Kadrū
• Sūrya (Sun)
• Haṃsa (swan)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic teaching often uses symbolic forms (like the haṃsa) to express fitness and protection—right nature and right movement avoid harm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it occurs within the broader Kāśīkhaṇḍa setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive symbolism relating to the Sun’s heat.