Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 38

Devanagari script

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

Transliteration

dehaṃ paṃcatvamāpannaṃ tyaktvā kau kāṣṭhaloṣṭhavat | bāṃdhavā vimukhā yāṃti dharmo yāṃtamanuvrajet

Translation

ଦେହ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ କାଠ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମାଟିର ଢେଳା ପରି ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ବାନ୍ଧବମାନେ ବିମୁଖ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରସ୍ଥାନକାରୀଙ୍କୁ ଧର୍ମ ମାତ୍ର ଅନୁସରଣ କରେ।

Word by Word

• देहम्: the body
• देहम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative, Singular

• पञ्चत्वम्: the state of being five elements; death
• पञ्चत्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पञ्चत्व (प्रातिपदिक; पञ्च + त्व)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular

• आपन्नम्: having reached, fallen into
• आपन्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Past participle, Neuter, Accusative, Singular; देहम् इति विशेषणम्

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund) — having abandoned

• कौ: which two? (who indeed?)
• कौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन — Pronoun, Masculine, Nominative, Dual

• काष्ठलोष्टवत्: like a piece of wood or a clod
• काष्ठलोष्टवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: काष्ठ (प्रातिपदिक) + लोष्ट (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त-अव्यय (similative adverb) — like wood and a clod

• बान्धवाः: relatives
• बान्धवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बान्धव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural

• विमुखाः: turned away, indifferent
• विमुखाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विमुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; बान्धवाः इति विशेषणम्

• यान्ति: go away
• यान्ति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, बहुवचन — Present, 3rd person, Plural

• धर्मः: dharma, merit
• धर्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular

• यान्तम्: the one who is going (departing)
• यान्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: या (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Present participle, Masculine, Accusative, Singular; (जीवम्/गच्छन्तम्) इति

• अनुव्रजेत्: should follow
• अनुव्रजेत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु + व्रज् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (सम्भावना/आज्ञा), प्रथम-पुरुष, एकवचन — Optative, 3rd person, Singular

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A funeral procession reaches the ghāṭ; the body is set down like a log; relatives step back with averted faces, while a subtle luminous figure labeled ‘Dharma’ follows the departing soul toward a radiant path over the Gaṅgā.

Characters & Entities

• Dharma
• Pañca-bhūta
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The body is impermanent and abandoned at death; only dharma remains a true companion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Within the Kāśī-khaṇḍa framework, the teaching reinforces Kāśī’s renunciatory and liberation-centered vision.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it urges cultivation of dharma rather than reliance on social or material supports.