Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 89
विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चंदनानि वनिताश्च नितांत रम्याः । स्वर्गोप्यगम्य इह नोद्यमभाजिपुंसि वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिः । धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुंठमुख्यभुवनानि च काशिका च । तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य
vidyā dhanāni sadanāni gajāśvabhṛtyāḥ srakcaṃdanāni vanitāśca nitāṃta ramyāḥ | svargopyagamya iha nodyamabhājipuṃsi vārāṇasītvasulabhā śalabhādimuktiḥ | dhātrā dhṛtāni tulayā tulanāmavaituṃ vaikuṃṭhamukhyabhuvanāni ca kāśikā ca | tānyudyayurlaghutayānyagiyaṃ gurutvāttasthau purīha puruṣārthacatuṣṭayasya
ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ଭବନ, ଗଜ-ଅଶ୍ୱ, ଭୃତ୍ୟ, ମାଳା-ଚନ୍ଦନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ନାରୀମାନେ—ଏହି ସବୁ, ଏପରିକି ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସୁଲଭ। କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ପତଙ୍ଗର ମୁକ୍ତି ପରି ସହଜ ଯେ ମୋକ୍ଷ, ସେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଏତେ ସୁଲଭ ନୁହେଁ। ବିଧାତା ବୈକୁଣ୍ଠାଦି ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଓ କାଶିକାକୁ ତୁଳାରେ ରଖି ତୋଳିଲେ; ସେ ଲୋକମାନେ ଲଘୁତ୍ୱରେ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ, ଏହି କାଶୀ ଗୁରୁତ୍ୱରେ ଅଚଳ ରହିଲା—ଏହି ପୁରୀ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଧାମ।
Skanda (as narrator/teacher in Kāśī Khaṇḍa, typically addressing Agastya)
Tirtha: Kāśī / Vārāṇasī (Avimukta-kṣetra)
Type: kshetra
Listener: Ṛṣis in Naimiṣāraṇya (frame) / internal interlocutors of Kāśī-māhātmya (contextual)
Scene: Brahmā (Dhātṛ) sets Vaikuṇṭha and other lokas on a great balance against Kāśī; the lokas rise as light while Kāśī remains heavy and steady, radiating with Śiva’s presence; pilgrims and ghāṭs hinted in the background.
FAQs
Worldly attainments—even heaven—are secondary; Kāśī is praised as uniquely potent for mokṣa, embodying and surpassing all four puruṣārthas.
Vārāṇasī/Kāśī (Kāśikā), presented as the supreme sacred city whose spiritual “weight” exceeds even Vaikuṇṭha and other worlds.
No specific rite (snāna, dāna, japa, vrata) is prescribed in this verse; it emphasizes the inherent salvific power of residing in or attaining Kāśī.