Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 140

Devanagari script

बहूपसर्गो योगोयं कृच्छ्रसाध्यं तपो हि यत् । योगाद्भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहःपुनः

Transliteration

bahūpasargo yogoyaṃ kṛcchrasādhyaṃ tapo hi yat | yogādbhraṣṭastapobhraṣṭo garbhakleśasahaḥpunaḥ

Translation

ଏହି ଯୋଗସାଧନା ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ହିଁ ସାଧ୍ୟ। ଯେ ଯୋଗରୁ କିମ୍ବା ତପରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପୁଣି ଗର୍ଭକ୍ଲେଶର ଯନ୍ତ୍ରଣା (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ସହେ।

Word by Word

• बहु-उपसर्गः: (having) many obstacles
• बहु-उपसर्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + उपसर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; कर्मधारयः (बहवः उपसर्गाः यस्य/बहुल उपसर्गः) — Nominative singular

• योगः: yoga
• योगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — Nominative singular

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; निर्देश-सर्वनाम — Nominative singular (‘this’)

• कृच्छ्रसाध्यम्: hard to accomplish
• कृच्छ्रसाध्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृच्छ्र-साध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुषः (कृच्छ्रेण साध्यम्) — Nominative singular qualifying ‘तपः’

• तपः: austerity
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — Nominative singular

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अवधारण (indeed)

• यत्: which
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; सम्बन्ध-सूचक सर्वनाम — here: nominative singular ‘which’ referring to ‘तपः’

• योगात्: from yoga
• योगात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन; अपादान — Ablative singular (from yoga)

• भ्रष्टः: fallen (away)
• भ्रष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: भ्रंश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; ‘fallen/deviated’

• तपःभ्रष्टः: fallen from austerity
• तपःभ्रष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस्-भ्रष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुषः (तपसः भ्रष्टः) — Nominative singular

• गर्भक्लेशसहः: one who endures the pains of the womb
• गर्भक्लेशसहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गर्भ-क्लेश-सह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुषः (गर्भस्य क्लेशः) + उपपद-तत्पुरुषः (क्लेशं सहते) — Nominative singular

• पुनः: again
• पुनः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb): ‘again’

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa narrative context)

Skanda Dialogue

Listener: Umā/Devī (likely in surrounding dialogue)

Visual Art Cues

Scene: An ascetic attempts yoga amid distractions—wind, hunger, doubts—while a shadowy wheel of rebirth looms; the imagery underscores the hardship of tapas and the sorrow of returning to womb-suffering after spiritual fall.

Characters & Entities

• Yoga
• Tapas
• Garbha (rebirth)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Yoga and austerity are difficult and vulnerable to downfall; spiritual negligence can lead back to rebirth and its suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named in this verse; within Kāśīkhaṇḍa it supports Kāśī’s broader mokṣa-mahātmya by contrasting difficult sādhana.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; it warns about maintaining steadiness in yoga and tapas.