Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 25

Devanagari script

अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः

Transliteration

anyaiva kācitsā sṛṣṭirvidhāturyā'tirekiṇī | na tatkṣetraguṇānvaktumīśvaro'pīśvaro yataḥ

Translation

ସେ (କାଶୀ) ବିଧାତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି। ସେ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁଣଗାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିହେବ ନାହିଁ; କାରଣ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ହିଁ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଓ ମୂଳ।

Word by Word

• अन्या: other, different
• अन्या: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम्

• एव: indeed, only
• एव: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle/emphasis)

• काचित्: some (one)
• काचित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अनिश्चित-सर्वनाम (indefinite pronoun)

• सा: that (she/it)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• सृष्टिः: creation
• सृष्टिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• विधातुः: of the creator (Brahmā)
• विधातुः: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: विधातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• या: which
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative pronoun)

• अतिरेकिणी: surpassing, extraordinary
• अतिरेकिणी: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अतिरेकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम्

• न: not
• न: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम्

• क्षेत्रगुणान्: qualities of the sacred field (Kāśī)
• क्षेत्रगुणान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र + गुण (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य गुणाः)

• वक्तुम्: to describe/say
• वक्तुम्: Prayojana (Purpose)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), ‘to speak’

• ईश्वरः: the Lord
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle/concessive)

• ईश्वरः: the Lord
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• यतः: because
• यतः: Hetu (Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय, हेत्वर्थक (causal adverb: ‘because/for’)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī / Avimukta-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A cosmic vision of Kāśī as a luminous kṣetra emanating from Śiva: the city floating like a mandala above the Gaṅgā, with Viśveśvara’s liṅga at the center and sages unable to finish praising it.

Characters & Entities

• Kāśī (implied)
• Vidhātṛ (Brahmā)
• Īśvara (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s holiness is depicted as transcendent and ultimately beyond complete description, grounded in Śiva’s supremacy.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī/Avimukta, praised as a uniquely divine kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; this is a theological exaltation of the kṣetra’s incomparable nature.