Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

Transliteration

sāyamastamitaḥ prātaḥ kathaṃ jīvedraviḥ punaḥ | sānurāgakarasparśaiḥ prācīmāśvāsya khaṃḍitām

Translation

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଅସ୍ତମିତ ରବି ପ୍ରଭାତେ ପୁନଃ କିପରି ଜୀବନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି? ସ୍ନେହମୟ କିରଣସ୍ପର୍ଶରେ ଆହତ ପ୍ରାଚୀଦିଗକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।

Word by Word

• सायम्: in the evening
• सायम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सायम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• अस्तमितः: set (gone to setting)
• अस्तमितः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अस्तमित (प्रातिपदिक; अस्तं+√इ, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः; ‘अस्तं गतः’

• प्रातः: in the morning
• प्रातः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातः (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• कथम्: how?
• कथम्: प्रश्न (Interrogative)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नवाचक क्रियाविशेषण (interrogative adverb)

• जीवेत्: could live/survive
• जीवेत्: क्रिया (Predicate verb)
• Type: Verb
• Root: √जीव् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• रविः: the Sun
• रविः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• सानुरागकरस्पर्शैः: by the touches of affectionate hands/rays
• सानुरागकरस्पर्शैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स + अनुराग + कर + स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष: ‘अनुरागयुक्तानां कराणां स्पर्शैः’

• प्राचीम्: the eastern direction
• प्राचीम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• आश्वास्य: having comforted, having reassured
• आश्वास्य: पूर्वकालक्रिया (Absolutive; prior action)
• Type: Verb
• Root: आ√श्वस् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/त्वान्त), ‘आश्वास्य’ = आश्वासं कृत्वा

• खण्डिताम्: broken, distressed
• खण्डिताम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: खण्डित (प्रातिपदिक; √खण्ड्, क्त-प्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa default dialogue-frame, verse-context narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī at sunrise (prācī-mukha ghāṭas)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: The Sun, after ‘setting’, returns at dawn; his rays are depicted as affectionate hands touching and soothing the personified East—like a beloved consoled after separation.

Characters & Entities

• Ravi (Sun)
• Prācī (East, personified)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Renewal after decline is natural to cosmic order; compassion and gentle power (like sunlight) restores what is broken.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa setting frames the sanctity of sacred time in Kāśī; this verse itself is a dawn-panegyric rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it supports the implied auspiciousness of early-morning worship and purity-practices.