Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 69

Devanagari script

चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् । रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः

Transliteration

cintājvaro manuṣyāṇāṃ kṣudhāṃnidrāṃbalaṃ haret | rūpamutsāhabuddhiṃ śrī jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ

Translation

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଚିନ୍ତାଜ୍ୱର ଭୁଖ, ନିଦ୍ରା ଓ ବଳକୁ ହରିନେଇଥାଏ; ରୂପ, ଉତ୍ସାହ, ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି—ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନିନେଇଥାଏ।

Word by Word

• चिन्ताज्वरः: the fever of worry
• चिन्ताज्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चिन्ता + ज्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मनुष्याणाम्: of humans
• मनुष्याणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• क्षुधाम्: hunger
• क्षुधाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षुधा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• निद्राम्: sleep
• निद्राम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• बलम्: strength
• बलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• हरेत्: would take away
• हरेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• रूपम्: beauty/form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उत्साहबुद्धिम्: enthusiasm and intellect
• उत्साहबुद्धिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्साह + बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (two items as a pair)

• श्रीम्: prosperity, fortune
• श्रीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• जीवितम्: life
• जीवितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Discourse particle (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• न: not
• न: Discourse particle (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अत्र 'न संशयः' इति नास्ति-प्रायः वाक्यांशः

Speaker

Vindhya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A symbolic medical chart of the soul: anxiety as a dark fever-cloud siphoning away hunger, sleep, strength, beauty, enthusiasm, intellect, prosperity—shown as fading lotuses or dimming lamps—while a steady Śiva-flame remains unextinguished.

Characters & Entities

• Vindhya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Unchecked worry devastates both body and mind; dharma requires steadiness, trust, and inner regulation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None in this verse; it serves as a universal teaching within the Kāśī Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.