Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 121

Devanagari script

संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके

Transliteration

saṃsmarankāmadhenuṃ vai smaraṇenaiva tatkṣaṇe | āgatā tatra sā dhenurdharmāraṇye pavitrake

Translation

କାମଧେନୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାମାତ୍ରେ, ସେହି ସ୍ମରଣରେ ହିଁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଠାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ—ପବିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ।

Word by Word

• संस्मरन्: remembering
• संस्मरन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम्√स्मृ (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कामधेनुम्: Kāmadhenu (wish-cow)
• कामधेनुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कामधेनु (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• स्मरणेन: by remembrance
• स्मरणेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स्मरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करणार्थ (by means of)

• एव: just/only
• एव: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (restrictive particle)

• तत्क्षणे: at that very moment
• तत्क्षणे: Adhikarana (Time locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सप्तमी-तत्पुरुष: तस्मिन् क्षणे), पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• आगता: came/arrived
• आगता: Kriya (Predicate/क्रिया-भाव)
• Type: Verb
• Root: आ√गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past participle used predicatively), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Place locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• धेनुः: the cow
• धेनुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धेनु (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धर्मारण्ये: in Dharmāraṇya
• धर्मारण्ये: Adhikarana (Place locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धर्मारण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; स्थानवाचक

• पवित्रके: holy/sacred
• पवित्रके: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवित्रक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (of धर्मारण्ये)

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sage or deity remembers Kāmadhenu; at once she appears in Dharmāraṇya—radiant cow with celestial aura, surrounded by a sanctified forest atmosphere.

Characters & Entities

• Kāmadhenu
• Dharmāraṇya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In a sanctified realm, sincere remembrance and devotion can swiftly invoke divine assistance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is praised as a pavitra (purifying) sacred forest where divine beings respond immediately.

What ritualistic prescription is mentioned?

Smaraṇa (devout remembrance) is implicitly upheld as a potent spiritual practice.