Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 60

Devanagari script

पतिव्रतायाश्चरणो यत्रयत्र स्पृशेद्भुवम् । सा तीर्थभूमिर्म्मान्येति नात्र भारोऽस्ति पावनः

Transliteration

pativratāyāścaraṇo yatrayatra spṛśedbhuvam | sā tīrthabhūmirmmānyeti nātra bhāro'sti pāvanaḥ

Translation

ପତିବ୍ରତାର ଚରଣ ଯେଉଁଯେଉଁଠି ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଠା ତୀର୍ଥଭୂମି ଭାବେ ମାନ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ତାହାର ପାବନଶକ୍ତି ମହାନ।

Word by Word

• पतिव्रतायाः: of a faithful wife (devoted to her husband)
• पतिव्रतायाः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पति-व्रता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पतेः व्रता)

• चरणः: the foot
• चरणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चरण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध/देशवाचक (relative adverb ‘where’)

• यत्र: wherever
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरुक्ति (emphatic repetition: ‘wherever’)

• स्पृशेत्: may touch
• स्पृशेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्पृश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• भुवम्: the earth/ground
• भुवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक ‘भूमि’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• सा: that (place)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; सर्वनाम

• तीर्थभूमिः: a sacred pilgrimage-ground
• तीर्थभूमिः: Karta (Predicate-noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ-भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तीर्थस्य भूमिः)

• मान्या: worthy of reverence
• मान्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मान्य (प्रातिपदिक; √मन्/√मान् धातु-निष्पन्न)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/विशेषण), एकवचन; यत्/ण्यत्-प्रत्ययान्त विशेषण (worthy of honor)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation-marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/निगमन (quotative particle)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (adverb ‘here/in this matter’)

• भारः: burden
• भारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पावनः: purifying
• पावनः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पावन (प्रातिपदिक; √पू धातु-निष्पन्न)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/विशेषण), एकवचन; विशेषण (purifying)

Speaker

Unknown (contextual narrator within Dharmāraṇya Khaṇḍa; likely a Purāṇic teacher-voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pativratā-pāda-sparśa-tīrtha (conceptual/portable)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devoted wife walking; each footprint becomes a lotus-like tīrtha-mark, with small tīrtha symbols (kalasha, conch) emerging from the earth; onlookers fold hands recognizing sanctity.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Chaste devotion (pativratā-dharma) is portrayed as a living source of sanctity that purifies places like a tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single named tīrtha; the verse universalizes tīrtha-hood to any place touched by a pativratā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite is prescribed; the verse elevates ethical-spiritual power as itself a purifier.