Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

Devanagari script

सूत उवाच । एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् । तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्

Transliteration

sūta uvāca | evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram | valmīkādutthito rājangṛhītvā karasaṃpuṭam | tuṣṭāva vacanaiḥ śuddhairlokanāthamariṃdam

Translation

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ମହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ଧର୍ମ ବାଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା-ଟିବି) ଠାରୁ ଉଠି, କରସମ୍ପୁଟ କରି ପ୍ରଣାମ କଲା। ଶୁଦ୍ଧ ବଚନରେ ସେ ଲୋକନାଥ, ଶତ୍ରୁଦମନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• संभाषमाणम्: speaking/conversing
• संभाषमाणम्: Karma (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + भाष् (धातु) + शानच्
• Form: शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (Present active participle, Ātmanepada sense), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; देवं इति विशेष्ये

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (but/indeed)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (Adverbial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा
• Form: क्त्वान्त अव्यय-भावकृदन्त (Gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• महेश्वरम्: Mahēśvara (Great Lord)
• महेश्वरम्: Karma (Apposition/object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय-समास (महान् ईश्वरः)

• वल्मीकात्: from the anthill
• वल्मीकात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वल्मीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• उत्थितः: arisen/stood up
• उत्थितः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद् + स्था (धातु) + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• गृहीत्वा: having taken
• गृहीत्वा: Kriya (Adverbial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु) + त्वा
• Form: क्त्वान्त अव्यय-भावकृदन्त (Gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• करसंपुटम्: folded hands (hand-cup)
• करसंपुटम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक) + संपुट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (करयोः संपुटः/कर-संपुटः)

• तुष्टाव: praised
• तुष्टाव: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वचनैः: with words
• वचनैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• शुद्धैः: pure
• शुद्धैः: Karana (Instrument qualifier/करणविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; वचनैः इति विशेष्ये

• लोकनाथम्: Lord of the worlds
• लोकनाथम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक) + नाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (लोकस्य नाथः)

• अरिंदम्: subduer of enemies
• अरिंदम्: Karma (Apposition/object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अरीन् (प्रातिपदिक: अरि) + दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (अरिणां दमः/दमनः)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya (valmīka-sthāna)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (rājan)

Visual Art Cues

Scene: In a forest clearing, an anthill splits open; Dharma rises from it, palms joined, facing Maheśvara. The Lord stands radiant; the air feels purified by ‘śuddha’ words of praise.

Characters & Entities

• Sūta
• Śiva (Maheśvara, Lokanātha)
• Dharma
• King (listener, unspecified)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Humility and reverent praise (stuti) are the natural response to divine presence; purity of speech is itself devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is the implied sacred landscape; the anthill motif signals a sanctified tapas-spot within that forest.

What ritualistic prescription is mentioned?

Añjali (joining palms) and stuti (hymnic praise) are demonstrated as devotional acts, though not framed as a formal rite.