Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

Devanagari script

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

Transliteration

kuśasthalī yathā kāśī śūlapāṇiśca bhairavaḥ | yathā vai muktido rāma dharmāraṇyaṃ tathottamam

Translation

କୁଶସ୍ଥଳୀ ଯେପରି କାଶୀ ସମାନ, ଶୂଳପାଣି ଯେପରି ସେଠାରେ ଭୈରବ ରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତିଦାତା—ସେପରି, ହେ ରାମ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ପରମ ଉତ୍ତମ।

Word by Word

• कुशस्थली: Kuśasthalī (a place)
• कुशस्थली: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुश (प्रातिपदिक) + स्थली (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी/सप्तमी-सम्भाव्यः: ‘कुशानां स्थली’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• यथा: as, just as
• यथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानार्थक (comparative)

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• शूलपाणिः: Śūlapāṇi (Śiva, ‘one who holds a trident’)
• शूलपाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शूल (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समासः ‘शूलः पाणौ यस्य सः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शिवस्य नाम

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• भैरवः: Bhairava
• भैरवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भैरव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानार्थक

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/खल्वर्थक (emphatic particle)

• मुक्तिदः: giver of liberation
• मुक्तिदः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक; √दा (धातु) दानार्थ)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘मुक्तेः दाता’); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• राम: O Rāma
• राम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन

• धर्मारण्यं: Dharmāraṇya (forest of Dharma)
• धर्मारण्यं: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + अरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘धर्मस्य अरण्यम्’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• तथा: so, likewise
• तथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; ‘so/likewise’

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘धर्मारण्यं’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Vasiṣṭha (deduced from context of instruction to Rāma)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rāma

Visual Art Cues

Scene: A hymn-like tableau: Dharmāraṇya visualized as a forest-kshetra with a shrine of Śūlapāṇi-Bhairava guarding the sacred precinct; the aura evokes Kāśī—liberation, lamps, and solemn guardianship.

Characters & Entities

• Kuśasthalī
• Kāśī
• Śūlapāṇi (Śiva)
• Bhairava
• Rāma
• Dharmāraṇya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇas establish hierarchies of sacred places to inspire pilgrimage; Dharmāraṇya is praised as mokṣa-bestowing like Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya, explicitly compared with Kāśī (Vārāṇasī) and Kuśasthalī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the verse functions as a māhātmya statement asserting the site’s liberating potency.