Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 38

Devanagari script

तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः । मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः

Transliteration

tāvattīrthavaraṃ vipraḥ snānārthaṃ saṅgamaṃ gataḥ | mārgago brāhmaṇo harṣodyuktastadgatamānasaḥ

Translation

ସେତେବେଳେ ଜଣେ ବିପ୍ର ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ—ସେହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ—ଗଲେ। ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହର୍ଷରେ ଉଦ୍ୟୁକ୍ତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ନିବିଷ୍ଟ ଥିଲା।

Word by Word

• तावत्: then/at that time
• तावत्: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय/सर्वनाम-निपात)
• Form: काल/परिमाणवाचक-अव्ययम्; ‘then/at that time’

• तीर्थवरम्: the excellent sacred ford/place
• तीर्थवरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; कर्मधारयः (वरं तीर्थम्); accusative singular

• विप्रः: the brāhmaṇa
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; nominative singular

• स्नानार्थम्: for bathing
• स्नानार्थम्: Prayojana (Purpose)
• Type: Indeclinable
• Root: स्नान + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावसमासः; द्वितीया-एकवचनरूपेण अव्ययवत्; purpose: ‘for bathing’

• सङ्गमम्: the confluence
• सङ्गमम्: Karma (Goal/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; accusative singular

• गतः: went
• गतः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु) क्त-प्रत्ययान्त (गत)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः, कर्तरि; finite sense: ‘went’

• मार्गगः: going on the path / on the way
• मार्गगः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मार्ग + ग (प्रातिपदिक; √गम् (धातु) अण्/क-प्रत्ययान्त ‘ग’)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; तत्पुरुषः (मार्गे गः); nominative singular; qualifying ब्राह्मणः

• ब्राह्मणः: the brāhmaṇa
• ब्राह्मणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; nominative singular; apposition to विप्रः

• हर्ष-उद्युक्तः: eager with joy
• हर्ष-उद्युक्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हर्ष + उद्युक्त (प्रातिपदिक; √युज् (धातु) क्त-प्रत्ययान्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; तत्पुरुषः (हर्षेण उद्युक्तः/हर्षात् उद्युक्तः); nominative singular

• तद्गतमानसः: whose mind was fixed on that (place/goal)
• तद्गतमानसः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + गत + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; बहुव्रीहिः (यस्य मानसं तद्गतम्); nominative singular

Speaker

Unknown (narrative voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-saṅgama (tīrtha-vara)

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira

Visual Art Cues

Scene: A brāhmaṇa traveler walks a forest path toward the shining confluence, face bright with joy; the saṅgama’s waters glimmer ahead like a sacred threshold.

Characters & Entities

• Brāhmaṇa
• Saṅgama (sacred confluence)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Joyful, intentional movement toward a tīrtha—especially for snāna—is portrayed as dharmic orientation of the mind and a gateway to merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A ‘tīrtha-vara’ identified as a ‘saṅgama’ (sacred confluence), within the Revā Khaṇḍa’s pilgrimage topography.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) at the saṅgama tīrtha.