Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदोत्तरकूले तु दारुतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभाग तपस्तप्त्वा द्विजोत्तमः

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | narmadottarakūle tu dārutīrthamanuttamam | yatra siddho mahābhāga tapastaptvā dvijottamaḥ

Translation

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ‘ଦାରୁ-ତୀର୍ଥ’ ନାମକ ଅନୁତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ଏକ ମହାଭାଗ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ତପ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: the venerable Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री-मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (श्रीमान् मार्कण्डेयः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम

• नर्मदोत्तरकूले: on the northern bank of the Narmadā
• नर्मदोत्तरकूले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा-उत्तर-कूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नर्मदायाः उत्तरं कूलम्)

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः (emphasis/contrast)

• दारुतीर्थम्: Dāru-tīrtha (a sacred ford)
• दारुतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दारु-तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (दारोः/दारुणः तीर्थम्)

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (दारुतीर्थम्)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-अव्यय (relative adverb: ‘where’)

• सिद्धः: a perfected one (siddha)
• सिद्धः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• महाभाग: O greatly fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; समासः—बहुव्रीहिः (महान् भागः यस्य सः)

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• तप्त्वा: having performed (austerity)
• तप्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिकक्रिया

• द्विजोत्तमः: the best of the twice-born (brāhmaṇa)
• द्विजोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज-उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (द्विजानाम् उत्तमः)

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dāru-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya narrates beside a calm Narmadā; the north bank shows a forested ford labeled Dāru-tīrtha; a brāhmaṇa ascetic sits in deep meditation, aura indicating siddhi.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Narmadā (Revā)
• Dāru-tīrtha
• Siddha
• Dvijottama (Brāhmaṇa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A sacred place (tīrtha) becomes a doorway to spiritual perfection when approached with disciplined austerity (tapas) and devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dāru-tīrtha, described as located on the northern bank of the river Narmadā (Revā).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed here; the verse introduces the tīrtha’s greatness through the account of a Brāhmaṇa’s tapas leading to siddhi.