Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 14

Devanagari script

एवं तत्र नरश्रेष्ठ कामरागविवर्जितः । स्थितो वर्षशतं साग्रं कर्षयन्स्वं तथा वपुः

Transliteration

evaṃ tatra naraśreṣṭha kāmarāgavivarjitaḥ | sthito varṣaśataṃ sāgraṃ karṣayansvaṃ tathā vapuḥ

Translation

ଏଭଳି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାମ ଓ ରାଗରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସେଠାରେ ଶତବର୍ଷରୁ ଅଧିକ କାଳ ରହିଲେ, ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିଜ ଦେହକୁ କୃଶ କରୁଥିଲେ।

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (manner adverb)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• नरश्रेष्ठ: O best of men
• नरश्रेष्ठ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (षष्ठी): नराणां श्रेष्ठः; पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

• कामरागविवर्जितः: free from desire and passion
• कामरागविवर्जितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: काम (प्रातिपदिक) + राग (प्रातिपदिक) + विवर्जित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास: कामरागयोः विवर्जितः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपदस्य विशेषणम्

• स्थितः: remained
• स्थितः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकाले क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘स्थितः’ = ‘remained/stood’

• वर्षशतम्: a hundred years
• वर्षशतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगुसमास: वर्षाणां शतम्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कालपरिमाणम्

• साग्रम्: with an additional (amount); a little over
• साग्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग/अव्यय) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: अग्रेण सहितम्/अधिकम्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वर्षशतम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• कर्षयन्: emaciating/reducing
• कर्षयन्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृष् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सहायकक्रिया (concomitant action)

• स्वम्: his own
• स्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वपुः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• तथा: thus/likewise
• तथा: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/समुच्चयार्थक-अव्यय (adverb: likewise/and so)

• वपुः: body
• वपुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration; likely Sūta)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: A human interlocutor addressed as ‘naraśreṣṭha’

Visual Art Cues

Scene: A long-lived ascetic, free from lust and passion, remains for over a hundred years at the riverbank; his body becomes lean, yet his face is tranquil, eyes inward, surrounded by the quiet continuity of the sacred river.

Characters & Entities

• Kubera (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True spiritual power is linked to vairāgya—freedom from craving—and long, unwavering discipline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha at the confluence is upheld as a place where even century-long tapas is fruitful.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a single rite, but the ideal of sustained tapas with restraint from kāma and rāga.