Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 78

Devanagari script

वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

Transliteration

vṛṣotsargeṇa tānsarvāṃstārayedekaviṃśatim | lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ

Translation

ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ବିଧିରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ—ଏକବିଂଶତି ପିତୃମାନଙ୍କ—ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ଯେ ବୃଷ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୁହଁ ଏବଂ ପୁଛରେ ପାଣ୍ଡୁର (ଫିକା) ଥାଏ, ସେ ପ୍ରଶସ୍ତ।

Word by Word

• वृषोत्सर्गेण: by the release/gift of a bull
• वृषोत्सर्गेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वृष-उत्सर्ग (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; वृषस्य उत्सर्गः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• तान्: them
• तान्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचन

• सर्वान्: all
• सर्वान्: Karman (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषणम् (तान्)

• तारयेत्: should deliver/save
• तारयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तॄ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• एकविंशतिम्: twenty-one
• एकविंशतिम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एकविंशति (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्विगु-समासः (एक + विंशति)

• लोहितः: reddish
• लोहितः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लोहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; विशेषणम् (वृषः)

• यः: who/which
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचकः (relative pronoun)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/विशेषार्थक

• वर्णेन: by color
• वर्णेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• मुखे: on the face
• मुखे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• पुच्छे: on the tail
• पुच्छे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• पाण्डुरः: pale/whitish
• पाण्डुरः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाण्डुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (यः/वृषः)

Speaker

Unspecified in snippet (Revā-khaṇḍa narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrtha-sphere (Revākhaṇḍa context)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A ritual scene on the Revā’s bank: a donor releases a consecrated bull, while priests recite mantras; subtle ancestral presence is implied behind the rite.

Characters & Entities

• Vṛṣotsarga
• Pitṛs (21 generations)
• Bull (vṛṣa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A single well-performed dharmic rite can have far-reaching ancestral benefit, extending across many generations.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā-khaṇḍa tīrtha setting of Adhyāya 146 (not explicitly named in this verse).

What ritualistic prescription is mentioned?

Vṛṣotsarga with attention to the bull’s auspicious markings, said to liberate twenty-one ancestors.