Mantra 8
Rishi: RV-derived (dual deity hymn tradition); VS application under Adhvaryu prayoga
Devata: Indra-Vāyu (dual)
Chandas: Jagatī/Tr̥ṣṭubh mixture (RV cadence) with appended yajus-formulae
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒राग॑तम् । इन्द॑वो वामु॒शन्ति॒ हि । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि वा॒यव॑ इन्द्रवा॒युभ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑: स॒जोषो॑भ्यां त्वा ।
Transliteration
indrávāyū imé sutā́ úpa práyobhir ā́gatam | índavo vā́m uśánti hí | upayā́magṛhīto ’si vāyava indrāvāyúbhyāṃ tvā́ eṣá te yóniḥ sajóṣobhyaṃ tvā́ |
Translation
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ, ପୋଷକ ଅର୍ପଣ ସହିତ ଏହି ପିଷିତ ସୋମରସମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସ; କାରଣ ସୋମବିନ୍ଦୁମାନେ ସତ୍ୟରେ ତୁମକୁ ହିଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତୁମେ ଉପୟାମଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ—ବାୟୁ ପାଇଁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର-ବାୟୁ ପାଇଁ ତୁମକୁ (ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ)। ଏହା ତୁମର ଯୋନି (ଆଧାର); ସଜୋଷ (ଏକମତ) ଯୁଗଳ ସହିତ ତୁମକୁ (ସ୍ଥାପନ କରୁଛୁ)।
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्र-वायू इति । इमे । सुताः । उप । प्रयः-भिः । आ । गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि । उप-याम-गृहीतः । असि । वायो इति । इन्द्र-वायुभ्याम् । त्वा । एषः । ते । योनिः । स-जोषोभ्याम् । त्वा ।
Word by Word
इन्द्रवायूO Indra and Vāyu
इन्द्रवायू:
सम्बोधन
TypeNoun (dual vocative compound)
Rootइन्द्र + वायु
इमेthese
इमे:
कर्तृ/विशेष्य (सुताः इति)
TypePronoun
Rootइदम्
सुताःpressed (Soma-drops)
सुताः:
कर्ता
TypeNoun (participle used substantively)
Rootसु (धातु) → सुत (कृदन्त) अथवा प्रातिपदिक ‘सुत’
उपnear, towards
उप:
—
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootउप
प्रयोभिःwith refreshments / with delights
प्रयोभिः:
करण
TypeNoun
Rootप्रयस्
आhither
आ:
—
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ
गतम्come (you two)
गतम्:
क्रिया
TypeVerb (imperative aorist/ injunctive form used as invitation)
Rootगम्
इन्दवःSoma-drops
इन्दवः:
कर्ता
TypeNoun
Rootइन्दु
वाम्you two
वाम्:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
उशन्तिdesire, wish for
उशन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootवश्/उश् (इच्छायाम्) → उश्
हिindeed
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि
उपयामगृहीतःtaken with the ‘upayāma’ (formula/act of taking)
उपयामगृहीतः:
विशेषण (असि इति) / विधेय
TypeNoun/Adjective (ritual technical term)
Rootउपयाम-ग्रह (यज्ञीय-प्रातिपदिक) + √ग्रह् (ग्रहणे) → गृहीत
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस्
वायवेfor Vāyu
वायवे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवायु
इन्द्रवायुभ्याम्for Indra and Vāyu
इन्द्रवायुभ्याम्:
सम्प्रदान
TypeNoun (dual compound)
Rootइन्द्र + वायु
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
एषःthis
एषः:
कर्ता/विधेय-निर्देशक
TypePronoun
Rootएतद्
तेyour
ते:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootयुष्मद्
योनिःwomb; seat; place (of offering)
योनिः:
विधेय
TypeNoun
Rootयोनि
सजोषोभ्याम्with the two in harmonious companionship
सजोषोभ्याम्:
करण
TypeAdjective/Noun (ritual epithet)
Rootसजोषस् (स + जोषस्)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Entities Mentioned
I
Indra–Vāyu (dual)V
VāyuI
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes