Mantra 5

Rishi: Yājñavalkya (traditional White Yajurveda attribution; specific r̥ṣi not explicit in the mantra itself)

Devata: Prajāpati (with functional identifications to Viśve Devāḥ, Gharma, Aśvins, Pūṣan, Maruts, Mitra, Vāyu, Agni, and Vāc)

Chandas: Mixed/prose-formulaic (yajus); not a fixed ṛgvedic metre

Samhita Patha (Devanagari)

प्र॒जाप॑तिः सम्भ्रि॒यमा॑णः स॒म्राट् सम्भृ॑तो वैश्वदे॒वः स॑ᳪस॒न्नो घ॒र्मः प्रवृ॑क्त॒स्तेज॒ उद्य॑त आश्वि॒नः पय॑स्यानी॒यमा॑ने पौ॒ष्णो वि॑ष्य॒न्दमा॑ने मारु॒तः क्लथ॑न् । मै॒त्रः शर॑सि सन्ता॒य्यमा॑ने वाय॒व्यो॒ ह्रि॒यमा॑ण आग्ने॒यो हू॒यमा॑नो॒ वाग्घु॒तः

Transliteration

prajā́patiḥ sambhriyámāṇaḥ samrā́ṭ sambhṛ́to vaiśvadeváḥ saṁsannó gharmáḥ pravṛ́ktas téja údyata āśvináḥ páyasy anīyámāne pauṣṇó viṣyandámāne mārutáḥ kláthan | maitráḥ śárasi santāyyámāne vāyavyó hriyámāṇa āgneyó hūyámāno vā́g-ghutáḥ

Translation

ପ୍ରଜାପତି, ସମ୍ଭ୍ରିୟମାଣ (ସଂଗ୍ରହ ହେଉଥିବା)ବେଳେ ସମ୍ରାଟ୍; ସମ୍ଭୃତ (ସଂଗ୍ରହିତ) ହେଲେ ବୈଶ୍ୱଦେବ; ସନ୍ନ (ଘନୀଭୂତ/ସଂକୁଚିତ) ହେଲେ ଘର୍ମ; ପ୍ରବୃକ୍ତ (ପ୍ରସୃତ/ଅଗ୍ରେ ପ୍ରେରିତ) ହେଲେ ଉଦ୍ୟତ ତେଜ। ପୟସ୍ୱତୀ ଧାରାରେ ନୀୟମାଣ (ଆଗକୁ ନେଇଯାଉଥିବା)ବେଳେ ଅଶ୍ୱିନ; ବିଷ୍ୟନ୍ଦମାଣ (ଝରି ବାହାରୁଥିବା)ବେଳେ ପୂଷଣ; କ୍ଲଥନ (ମଥନ/ଘୋଳଣ)ରେ ମାରୁତ। ସରସି (ସରୋବର)ରେ ସନ୍ତାୟ୍ୟମାଣ (ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନିବିଡ଼ ହେଉଥିବା)ବେଳେ ମୈତ୍ର; ହ୍ରିୟମାଣ (ବହୁଥିବା/ବହନ ହେଉଥିବା)ବେଳେ ବାୟବ୍ୟ; ହୂୟମାଣ (ଆହୁତିରୂପେ ଅର୍ପିତ)ବେଳେ ଆଗ୍ନେୟ; ଏବଂ ବାଗ୍ଘୁତ (ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ଆହୁତି) ଅଟେ।

Padapatha (Word Analysis)

प्र॒जाप॑तिः । सम्भ्रि॒यमा॑णः । स॒म्राट् । सम्भृ॑तः । वैश्वदे॒वः । स॑ᳪस॒न्नः । घ॒र्मः । प्रवृ॑क्तः । तेजः॑ । उद्य॑तः । आश्वि॒नः । पय॑स्य । अनी॒यमा॑ने । पौ॒ष्णः । वि॑ष्य॒न्दमा॑ने । मारु॒तः । क्लथ॑न् । मै॒त्रः । शर॑सि । सन्ता॒य्यमा॑ने । वाय॒व्यः । ह्रि॒यमा॑णः । आग्ने॒यः । हू॒यमा॑नः । वाक् । घु॒तः

Word by Word

• प्रजापतिः: Prajāpati
• प्रजापतिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्रजापति (प्रा-जा-पति)

• सम्भ्रियमाणः: being borne/being carried together
• सम्भ्रियमाणः: कर्तृ (प्रजापतिः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: सम्+भृ (धातु: भृ ‘धारणे’)

• सम्राट्: the sovereign
• सम्राट्: कर्तृ/सम्बोधन-भावः (उपाधि)
• Type: Noun
• Root: सम्राज् (प्रातिपदिक)

• सम्भृतः: collected, brought together
• सम्भृतः: कर्तृ (सम्राट्/प्रजापतिः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: सम्+भृ (भृ)

• वैश्वदेवः: belonging to all the gods; Vaiśvadeva
• वैश्वदेवः: कर्तृ (घर्मस्य/देवतारूपेण विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective
• Root: वैश्वदेव (प्रातिपदिक)

• संसन्नः: settled down, seated, established
• संसन्नः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: सम्+सद् (धातु: सद् ‘सीदने/उपवेशने’)

• घर्मः: the Gharma (hot oblation/ritual vessel/pressing)
• घर्मः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: घर्म (प्रातिपदिक)

• प्रवृक्तः: purified/strained, made ready
• प्रवृक्तः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: प्र+वृज्/वृक् (धातु: वृज् ‘वर्जने/मार्जने’—वेदे ‘प्रवृक्त’ = ‘प्रवृज्य/प्रवृक्त’ ‘cleansed/strained’)

• तेजः: splendour, heat, brilliance
• तेजः: कर्म/विशेष्य (उद्यतस्य)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)

• उद्यतः: raised up, uplifted
• उद्यतः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: उद्+यम् (धातु: यम् ‘उपग्रहणे/उद्यमे’)

• आश्विनः: Aśvin-related; of the Aśvins
• आश्विनः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: आश्विन (प्रातिपदिक)

• पयस्यानीयमाने: when being brought as milky (with milk)
• पयस्यानीयमाने: अधिकरण (काल/अवस्था)
• Type: Participle (Locative qualifier)
• Root: पयस्य (प्रातिपदिक ‘milky/with milk’) + आ+नी (धातु: नी ‘नयने’)

• पौष्णः: of Pūṣan
• पौष्णः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पौष्ण (प्रातिपदिक)

• विष्यन्दमाने: when flowing forth, when being made to stream
• विष्यन्दमाने: अधिकरण (काल/अवस्था)
• Type: Participle (Locative qualifier)
• Root: वि+स्यन्द् (धातु: स्यन्द् ‘स्रवणे’)

• मारुतः: of the Maruts; Marut-like
• मारुतः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective/Noun
• Root: मारुत (प्रातिपदिक)

• क्लथन्: he/it churns, agitates
• क्लथन्: क्रिया (कर्तृ: घर्मः)
• Type: Verb
• Root: क्लथ् (धातु: क्लथ् ‘मन्थने/कम्पने/शिथिलीकरणे’)

• मैत्रः: of Mitra; friendly
• मैत्रः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: मैत्र (प्रातिपदिक)

• शरसि: in the lake/pond; in the pool
• शरसि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: शरस् (प्रातिपदिक)

• सन्ताय्यमाने: when being stretched/extended/laid out
• सन्ताय्यमाने: अधिकरण (काल/अवस्था)
• Type: Participle (Locative qualifier)
• Root: सम्+ताय्/तन् (वेद. ‘सन्ताय्य’ < सम्+तन्/ताय् ‘विस्तारे/तानने’; ‘to stretch/extend/prepare’)

• वायव्यः: of Vāyu
• वायव्यः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: वायव्य (प्रातिपदिक)

• ह्रियमाणः: being carried/borne
• ह्रियमाणः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: हृ (धातु: हृ ‘हरणे’)

• आग्नेयः: of Agni
• आग्नेयः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: आग्नेय (प्रातिपदिक)

• हूयमानः: being offered (into the fire), being invoked
• हूयमानः: कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: हु (धातु: हु ‘आह्वाने/होमे’)

• वाक्: speech
• वाक्: कर्तृ/सम्बन्ध (अग्नेयः… वाक्)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)

• हुतः: offered, sacrificed
• हुतः: कर्तृ (घर्मः/यज्ञः-विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: हु (धातु: हु)

Entities Mentioned

• Prajāpati
• Samrāṭ (Sovereign)
• Viśve Devāḥ
• Gharma
• Aśvins
• Pūṣan
• Maruts
• Mitra
• Vāyu
• Agni
• Vāc