Mantra 58
Rishi: Traditionally connected with Bṛhaspati/Āṅgirasa lineages (as in RV parallels); in VS transmission treated as śruti-mantra without separate r̥ṣi rubric in many paddhatis.
Devata: Brahmaṇaspati (Bṛhaspati).
Chandas: Triṣṭubh (RV-style cadence; to be verified against pada-count in the local recension).
Samhita Patha (Devanagari)
ब्रह्म॑णस्पते॒ त्वम॒स्य य॒न्ता सू॒क्तस्य॑ बोधि॒ तन॑यं च जिन्व । विश्वं॒ तद्भ॒द्रं यदव॑न्ति दे॒वा बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑: ।।
Transliteration
bráhmaṇaspate tvám asyá yantā sūktásya bodhi tánayaṃ ca jinva | víśvaṃ tád bhadráṃ yád ávanti devā́ bṛhád vadema vidáthe suvī́rāḥ ||
Translation
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି (ବାଣୀର ଅଧିପତି), ତୁମେ ଏହି (ଯଜ୍ଞ)ର ଯନ୍ତା (ମାର୍ଗଦର୍ଶକ); ସୁକ୍ତକୁ ବୋଧ କର—ସୁବଚନ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ ଦିଅ—ଏବଂ ସନ୍ତାନକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅ। ଦେବମାନେ ଯାହାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଭଦ୍ର; ସୁବୀର (ଉତ୍ତମ ବୀରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ) ହୋଇ ଆମେ ବିଦଥ (ଯଜନ-ସଭା)ରେ ମହତ୍ ବଚନ କହିବା। ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତର ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ଆମର ପିତା—ହେ ଅନ୍ନପତି, ଆମକୁ ଅନ୍ନ ଦିଅ।
Padapatha (Word Analysis)
ब्रह्मणः-पते । त्वम् । अस्य । यन्ता । सूक्तस्य । बोधि । तनयम् । च । जिन्व । विश्वम् । तत् । भद्रम् । यत् । अवन्ति । देवाः । बृहद् । वदेम । विदथे । सु-वीराः ।
Word by Word
ब्रह्मणस्पतेO Lord of sacred prayer (Brahmaṇaspati)
ब्रह्मणस्पते:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun
Rootब्रह्मणस्-पति (प्रातिपदिक) < ब्रह्मन् + पति
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
यन्ताcontroller, guide
यन्ता:
कर्तृ (त्वम् के विशेषण/समपद)
TypeNoun
Rootयन्तृ (प्रातिपदिक; √यम् ‘नियच्छति’ से)
सूक्तस्यof the well-spoken hymn
सूक्तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootसूक्त (प्रातिपदिक)
बोधिbe aware; awaken; take notice
बोधि:
क्रिया
TypeVerb
Root√बुध् (बोधने)
तनयम्offspring, son
तनयम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतनय (प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच
जिन्वstrengthen; invigorate
जिन्व:
क्रिया
TypeVerb
Root√जिव्/√जिन् (प्रीणने/वर्धने; वैदिक ‘जिन्व’)
विश्वम्all; the whole
विश्वम्:
कर्म (यद्-उपवाक्ये) / विषय
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
तत्that
तत्:
कर्तृ/कर्म (संदर्भानुसार) तथा ‘विश्वम्’ का निर्देश
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भद्रम्auspicious; good
भद्रम्:
विशेषण (विश्वम्/तत्)
TypeAdjective
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
यत्which
यत्:
सम्बन्ध (यद्-तद्)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अवन्तिprotect; favor
अवन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√अव् (रक्षणे/पालने)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
बृहद्वदेमmay we speak greatly/nobly
बृहद्वदेम:
क्रिया
TypeVerb
Root√वद् (भाषणे)
विदथेin the rite/assembly (vidatha)
विदथे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootविदथ (प्रातिपदिक)
सुवीराःhaving good heroes/strong sons; well-manned
सुवीराः:
कर्तृ (वदेम के कर्तृ ‘वयम्’ का विशेषण)
TypeAdjective (used substantively)
Rootसुवीर (प्रातिपदिक: सु- + वीर)
यःwho
यः:
कर्तृ (उपवाक्ये)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इमाःthese
इमाः:
कर्म
TypePronoun (demonstrative)
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वाःall
विश्वाः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
विश्वकर्माViśvakarman (the All-maker)
विश्वकर्मा:
कर्तृ (यः…)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्तृ
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःto us / of us
नः:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (संदर्भानुसार)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पिताfather
पिता:
कर्तृ/समपद (विश्वकर्मा का)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
अन्नपतेO Lord of food
अन्नपते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअन्न-पति (प्रातिपदिक)
अन्नस्यof food
अन्नस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
नःto us
नः:
सम्प्रदान (देहि के)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देहिgive
देहि:
क्रिया
TypeVerb
Root√दा (दाने)
Entities Mentioned
B
Brahmaṇaspati (Bṛhaspati)V
ViśvakarmanA
Annapati (Lord of Food)D
Devas (the Gods collectively)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes