Mantra 42
Rishi: Yājñavalkya-tradition (general)
Devata: Indra; with Nārāśaṁsa as operative divine function
Chandas: Virāj
Samhita Patha (Devanagari)
दे॒वो नरा॒शᳪसो॑ दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । वि॒राजा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यᳪ रु॒पमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
Transliteration
de·vó narā́śaṁso de·vám índraṁ vayo·dhásaṁ de·vó de·vám avardhayat | virā́jā́ chándasendriyáṁ rū́pam índre váyo dádhad vasu·váne vasu·dhéyasya vétu yája
Translation
ଦେବ ନରାଶଂସ ଦେବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ—ବୟୋଧସ (ବୀର୍ୟର ସ୍ଥାପକ)—ଦେବ ଦେବଙ୍କୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କଲେ। ବିରାଜ୍ ଛନ୍ଦରେ (ସେ) ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଳକୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରରେ ରୂପ ଓ ବୟଃ (ବୀର୍ୟ) ସ୍ଥାପନ କରି, ବସୁ-ବନେ (ଧନଲାଭ) ପାଇଁ, ବସୁଧେୟ (ଧନସ୍ଥାପନ) ପାଇଁ—ସେ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ; ଯଜ (ଯଜ୍ଞ କର)।
Padapatha (Word Analysis)
दे॒वः । नरा॒शंसः॑ । दे॒वम् । इन्द्र॑म् । वयः॒धस॑म् । दे॒वः । दे॒वम् । अ॒व॒र्ध॒य॒त् । वि॒राजा॑ । छन्द॑सा । इन्द्रि॒यम् । रु॒पम् । इन्द्रे॑ । वयः॒ । दध॑त् । वसु॒वने॑ । वसु॒धेय॑स्य । वेतु॑ । यज॑
Word by Word
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
नराशंसःNarāśaṃsa (Agni as ‘praised by men’)
नराशंसः:
कर्तृ (देवः का विशेषण/समनाधिकरण)
TypeNoun (proper/epithet)
Rootनराशंस (प्रातिपदिक)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म (देवम् का विशेष्य)
TypeNoun (proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strength-giving / bestowing vigor
वयोधसम्:
कर्म (इन्द्रम् का विशेषण)
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अवर्धयत्increased, made grow
अवर्धयत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
विराजाVirāj (metre)
विराजा:
कर्तृ/विधेय-विशेषण (छन्दस्-सम्बन्धः)
TypeNoun (metre-name)
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
छन्दसाby/with the metre
छन्दसा:
करण
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
ऐन्द्रियम्Indra’s, belonging to Indra
ऐन्द्रियम्:
कर्म (रूपम् का विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐन्द्रिय (प्रातिपदिक; इन्द्र-सम्बन्धि)
रूपम्form, appearance
रूपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
इन्द्रेin Indra
इन्द्रे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयःvigor, vital power
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ (अवर्धयत्/वेतु इत्यादि क्रियायाः सह)
TypeVerb (participle)
Rootधा (धातु)
वसुवनेin the winning of wealth / in the wealth-gaining (rite)
वसुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवसुवन (प्रातिपदिक)
वसुधेयस्यof the wealth-bestowal (rite/gift)
वसुधेयस्य:
सम्बन्ध (वसुवने का)
TypeNoun
Rootवसुधेय (प्रातिपदिक)
वेतुmay it/he obtain; may it come
वेतु:
क्रिया
TypeVerb
Rootवे (धातु)
यजworship! perform the sacrifice!
यज:
क्रिया (आह्वान/आज्ञा)
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
Entities Mentioned
I
IndraN
NārāśaṁsaV
Virāj (Chandas)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes