Mantra 1
Rishi: Yājñavalkya (traditional White Yajurveda transmission attribution; specific mantra-r̥ṣi as per anukramaṇī traditions)
Devata: Agni (explicit in the first member; subsequent members relate to Barhis and implements as ritual supports of the gods)
Chandas: Yajus (prose formula; not metrical in the strict sense)
Samhita Patha (Devanagari)
कृष्णो॑ऽस्याखरे॒ष्ठोऽग्नये॑ त्वा॒ जुष्टं॒ प्रोक्षा॑मि॒ । वेदि॑रसि ब॒र्हिषे॑ त्वा॒ जुष्टां॒ प्रोक्षा॑मि । ब॒र्हिर॑सि स्रु॒ग्भ्यस्त्वा॒ जुष्टं॒ प्रोक्षा॑मि ॥
Transliteration
kṛ́ṣṇo ’sy ākhareṣṭhó ’gnáye tvā júṣṭaṃ prókṣāmi | védir asi bárhiṣe tvā júṣṭāṃ prókṣāmi | bárhir asi srúgbhyas tvā júṣṭaṃ prókṣāmi ||
Translation
ତୁମେ କୃଷ୍ଣ (କଳା)—ଖରେଷ୍ଠ, ଖୁରଚିବା ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଯୋଗ୍ୟ। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ତୁମକୁ—ଜୁଷ୍ଟ (ପ୍ରିୟ, ସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ) ଭାବେ—ମୁଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରୁଛି। ତୁମେ ବେଦି; ବର୍ହିଷ ପାଇଁ ତୁମକୁ—ଜୁଷ୍ଟ ଭାବେ—ମୁଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରୁଛି। ତୁମେ ବର୍ହିଷ; ସ୍ରୁଗ୍ଭ୍ୟଃ (ସ୍ରୁଚି/ଲାଡଲ୍ମାନ) ପାଇଁ ତୁମକୁ—ଜୁଷ୍ଟ ଭାବେ—ମୁଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରୁଛି.
Padapatha (Word Analysis)
कृष्णः । असि । आखरेष्ठः । अग्नये । त्वा । जुष्टम् । प्रोक्षामि । वेदिः । असि । बर्हिषे । त्वा । जुष्टाम् । प्रोक्षामि । बर्हिः । असि । स्रुग्भ्यः । त्वा । जुष्टम् । प्रोक्षामि ।
Word by Word
कृष्णःblack, dark
कृष्णः:
विशेष्य-विशेषण (अस्य) / कर्तृ-सम्बन्ध
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक) अथवा √कृष् (कर्षणे) से निष्पन्न विशेषण
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आखरेष्ठःthe best/most excellent among the syllables (i.e., the foremost sound)
आखरेष्ठः:
विशेषण (कृष्णः) / विधेय
TypeAdjective
Rootआखरेष्ठ (प्रातिपदिक; आखर + इष्ठ [तमप्/इष्ठ प्रत्यय])
अग्नयेto Agni
अग्नये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
त्वाyou (thee)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जुष्टम्pleasing, acceptable
जुष्टम्:
कर्म-विशेषण (त्वा) / भाव
TypeAdjective
Root√जुष् (प्रीतिसेवनयोः) → जुष्ट (कृदन्त, क्त)
प्रोक्षामिI sprinkle
प्रोक्षामि:
क्रिया
TypeVerb
Rootप्र + √उक्ष् (सिञ्चने) / √उक्ष् (वर्षणे) — ‘to sprinkle’
वेदिःthe altar
वेदिः:
कर्तृ/विधेय (असि)
TypeNoun
Rootवेदी (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
क्रिया (सम्बन्ध/समास-निर्णय)
TypeVerb
Root√अस् (भुवि)
बर्हिषेfor the barhis (sacrificial grass)
बर्हिषे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
त्वाyou (thee)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जुष्टाम्pleasing, acceptable
जुष्टाम्:
कर्म-विशेषण (त्वा) / भाव
TypeAdjective
Root√जुष् (प्रीतिसेवनयोः) → जुष्ट (कृदन्त, क्त)
प्रोक्षामिI sprinkle
प्रोक्षामि:
क्रिया
TypeVerb
Rootप्र + √उक्ष् (सिञ्चने)
बर्हिःbarhis, sacrificial grass
बर्हिः:
कर्तृ/विधेय (असि)
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (भुवि)
स्रुग्भ्यःfor the ladles
स्रुग्भ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootस्रुच्/स्रुग् (प्रातिपदिक; ‘ladle’)
त्वाyou (thee)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जुष्टम्pleasing, acceptable
जुष्टम्:
कर्म-विशेषण (त्वा)
TypeAdjective
Root√जुष् → जुष्ट (क्त)
प्रोक्षामिI sprinkle
प्रोक्षामि:
क्रिया
TypeVerb
Rootप्र + √उक्ष् (सिञ्चने)
Entities Mentioned
A
AgniB
Barhis (as sacred principle/seat of the gods)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes