Mantra 102
Rishi: Traditionally associated with Prajāpati/Ka hymn-complexes (attributed in wider Vedic tradition to Prajāpati-oriented seers)
Devata: Prajāpati (Ka), creator-begetter; also linked to the Waters as first-born
Chandas: Triṣṭubh (typical of ‘Ka’ hymn style; metrical assignment may vary by recension analysis)
Samhita Patha (Devanagari)
मा मा॑ हिᳪसीज्जनि॒ता यः पृ॑थि॒व्या यो वा॒ दिव॑ᳪ स॒त्यध॑र्मा॒ व्यान॑ट् । यश्चा॒पश्च॒न्द्राः प्र॑थ॒मो ज॒जान॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
Transliteration
mā́ mā hiṃsīj janitā́ yáḥ pṛthivyā́ yó vā dívam satyádharmā vyā́n aṭ | yáś cā́paś candrā́ḥ prathamó jajā́na kásmai devā́ya havíṣā vidhema
Translation
ଜନିତା ମୋତେ ହିଂସା ନ କରୁ—ଯିଏ ସତ୍ୟଧର୍ମରେ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପିଛି, କିମ୍ବା ଯିଏ ସେଇ ଦ୍ୟୌକୁ ବ୍ୟାପିଛି; ଏବଂ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆପଃ (ଜଳମାନ)କୁ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ଦେଲା। କେଉଁ ଦେବଙ୍କୁ ହବିଷା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରିବୁ?
Padapatha (Word Analysis)
मा । मा । हिंसीत् । जनिता । यः । पृथिव्याः । यः । वा । दिवम् । सत्य-धर्मा । वि-आनट् । यः । च । आपः । चन्द्राः । प्रथमः । जजान । कस्मै । देवाय । हविषा । विधेम ।
Word by Word
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा
हिᳪसीःharm (you)
हिᳪसीः:
—
TypeVerb
Rootहिंस् (हिसँ हिंसायाम्)
जनिताthe begetter/creator
जनिता:
Kartā
TypeNoun
Rootजनितृ (प्रातिपदिक from √जन्) / जनितृ-शब्द
यःwho
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद्
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootपृथिवी
यःwho
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद्
वाor
वा:
—
TypeIndeclinable
Rootवा
दिवम्heaven/sky
दिवम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्यौ/दिव्
सत्यधर्माwhose law is truth / true in ordinance
सत्यधर्मा:
Kartā (as qualifier)
TypeAdjective
Rootसत्य-धर्मन् (समास: कर्मधारय/बहुव्रीहि-भाव)
व्यानट्strode forth / pervaded
व्यानट्:
—
TypeVerb
Rootव्य्-अट् (√अट् गतौ, उपसर्ग: वि/व्य)
यःwho
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद्
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
आपःthe waters
आपः:
Karma (object of ‘जजान’)
TypeNoun
Rootआप् (आपः)
चन्द्राःbright/shining
चन्द्राः:
Karma (as qualifier)
TypeAdjective
Rootचन्द्र
प्रथमःthe first
प्रथमः:
Kartā (as qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रथम
जजानbegot/produced
जजान:
—
TypeVerb
Rootजन् (√जन् प्रादुर्भावे)
कस्मैto which (one)?
कस्मै:
Sampradāna
TypePronoun
Rootकिम्
देवायto the god
देवाय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootदेव
हविषाwith oblation
हविषा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootहविस्
विधेमmay we offer/perform (worship)
विधेम:
—
TypeVerb
Rootधा (√धा धारणे) with उपसर्ग वि
Entities Mentioned
P
Prajāpati (Ka)Ā
Āpaḥ (Waters)D
Dyauḥ (Heaven)P
Pṛthivī (Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes