सृष्टिवर्णनम् (Cosmogony and the Roles of the Trimūrti)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ ପୁରାଣୀୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଗଠିତ। ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିବା ମହାଖ୍ୟାନ (ସନତ୍କୁମାର–କାଲେୟସ ସମ୍ବାଦ) ପରେ ଶୌନକ, ବ୍ୟାସ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି (ସର୍ଗ) କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ତାହାର ସଠିକ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଦିବ୍ୟକଥା—ପୁନଃପୁନଃ ଶ୍ରବଣ/କୀର୍ତ୍ତନରେ ପବିତ୍ରତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ସ୍ୱବଂଶଧାରଣର ଫଳ ମିଳେ। ପରେ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ସତ୍/ଅସତ୍-ସମନ୍ୱିତ ତତ୍ତ୍ୱଯୁଗଳରୁ ଜଗତ୍-ରଚନାର ଆଧାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଜୀବସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନାରାୟଣପରାୟଣ; ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ—ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜନ କରନ୍ତି, ହରି ପାଳନ କରନ୍ତି, ମହେଶ୍ୱର ସଂହାର କରନ୍ତି; ଏହି ଆବର୍ତ୍ତିତ କଳ୍ପଚକ୍ରରେ ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଆପଃ (ଜଳ) ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାରେ ବୀଜ/ବୀର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् । सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्
ଶୌନକ କହିଲେ—ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସେଇ ମହାଖ୍ୟାନ ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ସନତ୍କୁମାର–କାଲେୟ ସଂବାଦ ପରମାର୍ଥଦାୟକ।
Verse 2
अतोहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः । समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्
ଏହେତୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସର୍ଗ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଆପଣ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
सूत उवाच । मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ, ସର୍ବପାପନାଶିନୀ ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣ। ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ, ବହୁଅର୍ଥମୟ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ପରମ୍ପରାରେ ବିସ୍ତୃତ।
Verse 4
यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
ଯେ ଏହି (ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ) ପାଠ କରାଏ, ଏବଂ ଯେ ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣେ—ନିଜ ବଂଶଧର୍ମର ଧାରାକୁ ଧାରଣ କରି—ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ମହିମାନ୍ୱିତ ହୁଏ।
Verse 5
प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः
ଯାହାକୁ ‘ପ୍ରଧାନ’ ଏବଂ ଯାହାକୁ ‘ପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ, ସେ ନିତ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଭୟ ସ୍ୱଭାବମୟ। ଲୋକଭାବନ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷ ଏକ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 6
स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् । तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା, ଏବଂ ସେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଧରିଛନ୍ତି—ଏହା ଜାଣ।
Verse 7
यस्मादकल्पयत्कल्पान्तमग्राश्शुचयो यतः । भवंति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे
ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ଯାହାଠାରୁ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଜନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତାଙ୍କଠାରୁ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।
Verse 8
तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्
ସେଇ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷ ଓ ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଅନୁତ୍ତମ ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
Verse 9
ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः । तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते
ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ରଷ୍ଟା, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପାଳକ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ) ସଂହାରକ। କାଳେ କାଳେ ଏହି ସର୍ଗଚକ୍ର ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ।
Verse 10
सोऽपि स्वयंभूर्भगवान्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्
ସେଇ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସେହି ଜଳରେ ନିଜ ବୀର୍ୟ-ତେଜ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 11
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
‘ଆପଃ’କୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଆଦିରେ ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କର ଅୟନ (ଶୟନସ୍ଥାନ) ଥିଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 12
हिरण्यवर्णमभवत्तदंडमुदकेशयम् । तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः
ସେହି ଅଣ୍ଡ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା। ତାହାର ଭିତରେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତେଣୁ ସେ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 13
हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । तदंडमकरोद्द्वैधं दिवं भूमि च निर्ममे
ଭଗବାନ୍ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେହି ମହାଣ୍ଡର ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ବାସ କରି, ପରେ ସେହି ଅଣ୍ଡକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 14
अधोऽथोर्द्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश । तयोश्शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ତଳେ ଓ ଉପରେ ଥିବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନକୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଭାଗର ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 15
अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दिवि । तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्
ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ଓ ଆକାଶରେ ଦିଗମାନେ ଦଶଧା ବିଭକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେହି କାଳରେ (ଯୋଗୀ) ମନ ଓ ବାଣୀକୁ, ଏବଂ କାମ, କ୍ରୋଧ, ରତି-ଆସକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ କରିବ।
Verse 16
मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम । वसिष्ठं तु महतेजास्सोऽसृजत्सप्त मानसान्
ତେବେ ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମା ମନୋବଳରେ ସପ୍ତ ମାନସଜ ଋଷି—ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 17
सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान्क्रोधसमुद्भवान्
ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ଏମାନେ ସପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ କ୍ରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 18
सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् । सप्त चैते प्रजायंते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः
ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଦିପୂର୍ବଜ ଋଷି ସନତ୍କୁମାର ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। ଏହି ସାତଜଣ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମିଲେ; ପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ସର୍ବଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 19
अतस्सनत्कुमारस्तु तेजस्संक्षिप्य तिष्ठति । तेषां सप्तमहावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः
ଏହିହେତୁ ସନତ୍କୁମାର ନିଜ ତେଜକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଅନ୍ତରେ ସମାହାର କରି ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି। ସେହି ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରୁ ଦେବର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁଥିବା ସପ୍ତ ମହାଦିବ୍ୟ ବଂଶ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।
Verse 20
प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । विद्युतोऽशनि मेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च
ତେବେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମହାବଳ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରଜାୟନ୍ତି; ସହିତ ବିଦ୍ୟୁତ, ଅଶନି(ବଜ୍ର), ମେଘ, ରୋହିତ ଆଭା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 21
पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
ଆଦିରେ ସେ ଜଳମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ପର୍ଜନ୍ୟ ମେଘକୁ ମଧ୍ୟ ରଚିଲେ। ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ—ଏହି ବେଦମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 22
पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम । मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्
ଆମେ ଏଭଳି ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ ଭାବି ଯଜନ କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦେବମାନେ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ପିତୃମାନେ; ପ୍ରଜନଶକ୍ତିରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଜଘନଭାଗରୁ ଅସୁରମାନେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ।
Verse 23
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः
ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାସର୍ଗ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଗାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭିନ୍ନତାର ନାନା ପ୍ରକାର ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 24
सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्द्धन्त यदा तदा । द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्
ଯେତେବେଳେ ସୃଜ୍ୟମାନ ପ୍ରଜାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦ୍ୱିଧା କରି ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟ ରୂପ ହେଲେ।
Verse 25
ससृजेऽथ प्रजास्सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः । विराजमसृजद्विष्णुस्स सृष्टः पुरुषो विराट्
ତାପରେ ସେ ନିଜ ମହିମାରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜକୁ ସୃଜିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 26
द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च । स वैराजः प्रजास्सर्वास्ससर्ज पुरुषः प्रभुः
ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନୁ ଭାବେ ଜାଣ, ଏବଂ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରକାଳ (ମନ୍ୱନ୍ତର) ଭାବେ ମଧ୍ୟ। ସେଇ ବୈରାଜ ପ୍ରଭୁ-ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 27
नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः
ନାରାୟଣଙ୍କ ସେହି ବିସର୍ଗର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅୟୋନିଜ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପରେ ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ଧନ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଜାବାନ ହେଲେ।
Verse 28
इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହିପରି ତୁମକୁ ଆଦିସର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା କୁହାଗଲା। ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଲେ ଇଷ୍ଟଗତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 29
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामादिसर्गवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉମାସଂହିତାରେ ‘ଆଦିସର୍ଗବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକୋଣତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
It presents a cosmogonic argument: creation proceeds through Brahmā (Svayaṃbhū/Hiraṇyagarbha) operating within a pradhāna–puruṣa metaphysical frame, while the cosmic functions are distributed across the Trimūrti—Brahmā creates, Viṣṇu preserves, and Śiva dissolves—repeating across cycles of time.
The chapter’s key symbols—pradhāna/puruṣa and the primordial waters (āpas)—encode a layered cosmogony: undifferentiated potential (pradhāna) and conscious principle (puruṣa) precede manifest forms, while ‘waters’ function as a generative substrate into which creative potency (vīrya) is placed, signaling the transition from metaphysical principles to tangible emanation.
No distinct iconographic manifestation of Śiva or Umā/Gaurī is foregrounded in the provided verses; instead, Śiva appears chiefly as Maheśvara in his cosmic function as saṃhartā (dissolver), within a theological schema that coordinates Śiva with Brahmā and Hari.