Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 19

दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः

Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu

Devanagari script

आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्

Transliteration

ātmataṃtrasya tasyāpi parasya paramātmanaḥ | ka upāyaṃ vidhitsedvai paraṃ mūḍhaṃ virodhinam

Translation

ସେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର—ସେଇ ପରମ ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ଅତୀତ। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେ ପରମ ମୂଢକୁ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉପାୟ କିଏ ରଚିପାରିବ?

Word by Word

• आत्मतंत्रस्य: of the self-governed (independent)
• आत्मतंत्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: आत्मतंत्र (प्रातिपदिक: आत्मन् + तंत्र)
• Form: तत्पुरुष (आत्मना तंत्रः/स्वतन्त्रः); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; विशेषण of तस्य/परमात्मनः

• तस्य: of him/that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• अपि: also; even
• अपि: Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थ (particle: also/even)

• परस्य: of the supreme/other
• परस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; विशेषण of परमात्मनः

• परमात्मनः: of the Supreme Self
• परमात्मनः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: परमात्मन् (प्रातिपदिक: परम + आत्मन्)
• Form: कर्मधारय (परमः आत्मा); पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• कः: who?
• कः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक सर्वनाम

• उपायम्: means; method
• उपायम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• विधित्सेत्: would wish to arrange/do
• विधित्सेत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-धा (धातु)
• Form: विधित्सति-इच्छार्थक धातुसाधित (desiderative) ‘विधित्स्’; विधिलिङ् (optative/सम्भावना), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• वै: indeed
• वै: Nipāta (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• परम्: utterly; great
• परम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण of मूढम्/विरोधिनम्

• मूढम्: deluded
• मूढम्: Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मूढ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण of विरोधिनम्

• विरोधिनम्: an opponent; one who resists
• विरोधिनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विरोधिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण/विशेष्य (object)

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Sadāśiva

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It affirms Shiva as the self-sufficient Supreme (Pati), beyond coercion or manipulation; liberation arises through surrender, devotion, and right understanding—not through opposing the divine order.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga-worship trains the devotee to approach the transcendent, self-ruled Shiva through a sacred form; instead of trying to ‘control’ reality, one aligns the ego with Shiva’s will through pūjā, mantra, and reverence.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Adopt a posture of śaraṇāgati (surrender): japa of the Panchākṣarī (“Om Namaḥ Śivāya”), steady meditation on Shiva as Paramātmā, and devotional disciplines like bhasma (tripuṇḍra) and rudrākṣa as aids to humility and remembrance.