गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

ସୂତ କହିଲେ—ତାରକର ଶତ୍ରୁ (ସ୍କନ୍ଦ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେଇ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ଉତ୍ତମ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ନାରଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ତେବେ ବିଧି (ପୂଜା‑ବ୍ରତ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ପଚାରିଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ହେ ଶିବଜ୍ଞାନନିଧି! ମୁଁ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସଦ୍ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିଛି; ତାହା ଅମୃତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

ଏବେ ମୁଁ ଗଣେଶଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମଚରିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମଧ୍ୟରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ।

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

ସୂତ କହିଲେ—ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—କଳ୍ପଭେଦ ହେତୁ ଗଣେଶଙ୍କ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ସାଧାରଣ ବିଧିର ପରେ ନାନା ପ୍ରକାରେ କଥିତ ହୋଇଛି। ଶନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ଶିର ଛିନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଗଜମୁଖ ରୂପ ସଂଯୋଜିତ ହେଲା।

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

ଏବେ ଶ୍ୱେତକଳ୍ପରେ କଥିତ ଗଣେଶୋତ୍ପତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି—ଯେଉଁଠାରେ କୃପାଳୁ ଭଗବାନ ଶିବ ତାହାର ଶିର ଛେଦ କଲେ, ପରେ ଅନୁଗ୍ରହେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶଙ୍କର ନିଜେ ଜନ୍ମକାରଣ ହେଲେ। ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ସର୍ବାଧିପ—ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ, କୃପାବଶେ ସଗୁଣ ରୂପେ ମଧ୍ୟ।

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

ତାଙ୍କର ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପାଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶେଷେ ଲୟକୁ ଯାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଥାକୁ ଆଦରରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

ଶିବଙ୍କ ବିଧିବତ୍ ବିବାହ ହୋଇ କୈଲାସକୁ ଗମନ କରିବା ପରେ, କେତେ ସମୟ ପରେ ଗଣପତିଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ (ଜନ୍ମ) ହେଲା?

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

ସେହି ସମୟରେ ଜୟା ଓ ବିଜୟା ସଖୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ମିଶି, କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ନେଇ ବିଚାରରେ ତତ୍ପର ହେଲେ।

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆମ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନନ୍ଦୀ ଓ ଭୃଙ୍ଗୀ ଅଗ୍ରଣୀ।

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

ସେ ପ୍ରମଥମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅସଂଖ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଆମର ନୁହେଁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ।

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଚତୁର୍ଥ କୁମାରଖଣ୍ଡରେ ‘ଗଣେଶୋତ୍ପତ୍ତି-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ନିଜ ଦୁଇ ସଖୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ସୁନ୍ଦର ବଚନ କହିଲେ। ତାହାକୁ ହିତକର ଭାବି ସେ ତାହା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

ତାପରେ ଏକଥର, ପାର୍ବତୀ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସଦାଶିବ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ସେଠାରୁ ସରି ଭିତରର ଅନ୍ୟ ଗୃହକୋଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

ଅସମୟରେ ଶଙ୍କର ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଜଗଦମ୍ବିକା ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ; ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ସେହିକ୍ଷଣେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

ସେହି ସମୟରେ ଦେବୀ ଅତ୍ୟଧିକ କୌତୁହଳରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ବଚନକୁ ହିତକର ଓ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ମନେ କଲେ।

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ଗତି କରୁଥିବାବେଳେ, କେବେ ଏକ ସମୟରେ ଶିବସ୍ୱରୂପା ଶୁଭା ପାର୍ବତୀ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; କାରଣ ସେହି ପରମ ମାୟା ଓ ପରେଶ୍ୱରୀ।

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

ମୋର କୌଣସି ସେବକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ କୃତୀ ହେଉ; ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏଠାରେ କିଛି—ରେଖାମାତ୍ର ମଧ୍ୟ—ଚଳିବ ନାହିଁ।

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଦେବୀ ନିଜ ଦେହର ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ସେ ସର୍ବ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବୟବରେ ସୁନ୍ଦର, ବିଶାଳ ଓ ମହିମାମୟ, ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ଏବଂ ମହାବଳ-ବୀରପରାକ୍ରମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

ତେବେ ସେ ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ଦେଲା, ନାନା ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା, ଏବଂ ବହୁ ପରିମାଣର ଅନୁତ୍ତମ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କଲା।

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

“ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋର ନିଜ; ଏଠାରେ ମୋର ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହିବା ପରେ ସେ ପୁରୁଷ ପ୍ରଣାମ କରି ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

ଗଣେଶ କହିଲେ: “ଆଜି ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି? ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି।” ଏପରି କହିଲେ ଶିବା (ଦେବୀ) ତେବେ ପୁତ୍ରକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

ଶିବ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ମୋର ଦ୍ୱାରପାଳ ହେଉ। ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋର ନିଜ; ମୋ ପାଇଁ ତୁମ ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।”

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

“ମୋ ଆଜ୍ଞା ବିନା, ହେ ପୁତ୍ର, କେହି—କେଉଁଠୁ ହେଉ—ହଠାତ୍ ବଳପୂର୍ବକ ମୋ ଗୃହର ଅନ୍ତର୍ଭାଗକୁ ଯାଉ ନାହିଁ। ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ।”

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏମିତି କହି, ହେ ମୁନି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ। ନିଜର ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି ସେ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

ତାଙ୍କ ମୁଖକୁ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଅତି ପ୍ରୀତିରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୃପାରେ ସେହି ପୁତ୍ରକୁ—ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଗଣାଧିପ ଗଣେଶଙ୍କୁ—ନିଜ ଦ୍ୱାରେ ପ୍ରହରୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

ତାପରେ, ହେ ତାତ, ଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେହି ଗଣ ଘରଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ—ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ମହାବୀର—ପାର୍ବତୀଙ୍କ ହିତକୁ ଚାହିଁ।

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

ନିଜ ଦ୍ୱାରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ନିଜେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଲେ।

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

ସେହି ସମୟରେ ଶିବ ଦ୍ୱାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ସେ କୌତୁକପ୍ରିୟ ଓ ନାନା ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

ଶିବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନଥାଇ ଗଣାଧିପ କହିଲା—“ହେ ଦେବ! ମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ଏବେ ତୁମେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଦାଁଡିଥିବା ମାତା କହିଲେ—“ଏବେ କେଉଁଠିକି ଯାଉଛ? ଏବେଇ ଫେରିଆ।” ଏହି କଥା କହି ସେ ତାକୁ ରୋକିବାକୁ ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଛଡ଼ି ଧରିଲେ।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

ତାକୁ ଦେଖି ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ—“ହେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି! ତୁ କାହାକୁ ନିଷେଧ କରୁଛୁ? ହେ ଭ୍ରାନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିର, ତୁ ମୋତେ ଚିହ୍ନୁନାହଁ; ମୁଁ ଶିବ—ଏହାହିଁ ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।”

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

ଗଣେଶ ସେହି ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରିବାରୁ, ବହୁ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରୂପୀ ମହେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

ଶିବ କହିଲେ—“ତୁ ମୂର୍ଖ; ମୁଁ ଶିବ, ଗିରିଜାପତି ବୋଲି ତୁ ଜାଣୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋର ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଉଛି—ହେ ବାଳକ, ତୁ ମୋତେ କିପରି ନିଷେଧ କରିବୁ?”

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

ଏପରି କହି ମହେଶ ଯେତେବେଳେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେତେବେଳେ ଗଣନାୟକ—ହେ ବିପ୍ର—କ୍ରୋଧ କରି ପୁଣି ଦଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା।

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

ତାପରେ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ—“ଏଠାରେ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏ କିଏ? କଣ କରାଯାଉଛି? ହେ ଗଣମାନେ, ଦେଖ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଜାଣି ଆଣ।”

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

ଏପରି କହି ଶିବ ସେଠାରେ ଘରର ବାହାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ—ଦେହଧାରୀ ଜୀବନକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆଚାରରେ ରତ ସ୍ୱାମୀ, ଯାହାଙ୍କର ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିସ୍ମୟକର ଲୀଳା ଅଛି।