
Sukta 10.61
Traditionally connected with narrative material around Bṛhaspati/Angiras-complex in late RV; exact rishi attribution varies by Anukramaṇī traditions for 10.61 (often listed under a late seer-family).
Mixed/Allusive: mantric power (Brahman/Bṛhaspati impulse) with Rudra-force; inner battle motif; no single exclusive devatā in this verse.
Triṣṭubh (11-syllable cadence typical of narrative and battle hymns).
ଋଗ୍ବେଦ 10.61 ଏକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର-ଶକ୍ତି (ବ୍ରହ୍ମନ୍) କୁ ରୁଦ୍ର-ସଦୃଶ ତୀବ୍ର ବଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଅନ୍ତର୍ମନର “ଯୁଦ୍ଧ” ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ ଓ ସଠିକ୍ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶତ୍ରୁତାମୟ ବିଭେଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଏକତାରେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ସୂକ୍ତଟି ଅଙ୍ଗିରସ/ବୃହସ୍ପତି ଶୈଳୀର ବିଜୟୀ ଶବ୍ଦ-ଶକ୍ତିର ଚିତ୍ରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ଭର୍ଗ/ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନାମକରଣ କରେ, ଯିଏ ତ୍ରିଗୁଣ ଆଧାରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆସନ ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ଶେଷରେ ସମ୍ମତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବେକ ପାଇଁ ସହାୟତା ଦେବାକୁ ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
Mantra 1
इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ । क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन् ॥
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ରୌଦ୍ର—ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିମୟ—ଗୂର୍ତ୍ତବଚ ବ୍ରହ୍ମ: ସୁଉଚ୍ଚାରିତ ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା କ୍ରତୁ ଓ ଶଚୀ (ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ କୌଶଳ) ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଯୁଦ୍ଧରେ ସଫଳ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇ ପିତୃ—ବୃଦ୍ଧିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ୟତ—ଏହାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶତ୍ରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାତ ହୋତୃଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି ପତିତ କରେ।
Mantra 2
स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् । तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥
ସେ ଦାନ ପାଇଁ ଓ ଅଦଭ୍ୟ (ଅଜେୟ) ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଧାଇଁ, ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ସମୃଦ୍ଧ ସୂଦୈଃ (ଉଦାର ଅର୍ପଣ) ଦ୍ୱାରା ୱେଦି (ଯଜ୍ଞବେଦି)କୁ ମାପି ସ୍ଥାପନ କଲା। ତୂର୍ୱୟାଣ (ବେଗେ ଆଗକୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ନେବାଳା), ଗୂର୍ତ୍ତବଚସ୍ତମ (ବାଣୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଋତସମ୍ମତ) ହୋଇ, ଏହି ଉତି (ସହାୟ)ରୁ ଅନ୍ଧକାରରେ କର୍ମର ନବଜନ୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବୀଜ ସଦୃଶ ପ୍ରେରଣା (କ୍ଷୋଦ) ଢାଳେ।
Mantra 3
मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ ॥
ଯେଉଁ ହବନେଷୁ (ଆହ୍ୱାନମାନେ) ମନ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ଧାଉଛି, ସେଠାରେ ବିପଃ (ପ୍ରେରିତ ଋଷିମାନେ) ଶଚ୍ୟା (କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଜିତି ଧାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ଯେ ତୁବିନୃମ୍ଣ (ପୁରୁଷବଳରେ ମହାନ), ସେ ନିଜ ଶର୍ୟା (ପ୍ରେରକ କିରଣ) ଦ୍ୱାରା ଦିଶାକୁ ମିଶାଇ ଗଭସ୍ତୌ (ହସ୍ତରେ) ସ୍ଥିର କରେ—ସେ ଅର୍ପଣର ଋଜୁ ପଥ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Mantra 4
कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् । वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥
ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣା (ଅନ୍ଧକାର ଶକ୍ତି) ଅରୁଣୀଷୁ ଗୋଷୁ (ରକ୍ତିମ କିରଣ-ଗୋମାନେ) ଉପରେ ବସିଯାଏ, ହେ ଅଶ୍ୱିନୌ, ଦିବୋ ନପାତୌ (ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ), ମୁଁ ତୁମକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ମୋ ଯଜ୍ଞକୁ ୱୀତଂ (ଆସ୍ୱାଦ କର/ସ୍ୱୀକାର କର); ମୋ ଅନ୍ନ (ପୋଷଣ) ପାଖକୁ ଆସ; ହେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଜିତୁଥିବାମାନେ, ମୋ ନେଷ (ଆନନ୍ଦ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ଅନ୍ୱେଷଣ) ଭୁଲ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରତା (ଅଧ୍ରୂ)ରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦିଅନି।
Mantra 5
प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो अपौहत् । पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥
ଯାହାର ବୀରକର୍ମ ପ୍ରଥିଷ୍ଠ—ବିସ୍ତୃତ ଆଧାରବାନ—ଅଟେ, ଯାହା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ସେ ନର୍ୟ (ପୁରୁଷାର୍ଥ) ଶକ୍ତି ବାଧାକାରୀକୁ ଦୂରେ ହଂକାଇ ଦିଏ। ପୁନଃ ସେ ତାହାକୁ ବୃଦ୍ଧିରେ ଆଣେ—କନ୍ୟା, ଦୁହିତାଠାରୁ ଅନୁଭୃତ (ବହିଆସିଥିବା/ବହନ ହୋଇଥିବା) ଯାହା ଥିଲା—ତାହାକୁ ଅନର୍ବା (ଅପତିତ, ଅଚ୍ୟୁତ) ବଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Mantra 6
मध्या यत्कर्त्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम् । मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ ॥
ମଧ୍ୟରେ—ନିକଟ ଆନ୍ତରିକ ସ୍ଥାନରେ—କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଘଟିଲା, ପିତା ଓ ଯୁବତୀରେ କାମ (ଇଚ୍ଛା) ଆକାର ନେଉଥିଲା; ତେବେ ମନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ବିୟନ୍ତା (ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଥିବା) ସେମାନେ ସୃଜନ-ବୀଜକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ତାହା ଶିଖର ଉପରେ, ସୁକୃତ (ସୁସଂଘଟିତ) ଯୋନିରେ ନିଷିକ୍ତ ହେଲା।
Mantra 7
पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् । स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥
ଯେତେବେଳେ ପିତା ନିଜ ଦୁହିତାଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ସହ ସଂଯୋଗ ପାଇ ବୀଜ ନିଷିଞ୍ଚନ କଲେ; ତେବେ ସ୍ୱାଧ୍ୟ (ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ସ୍ଥାପନ)ରୁ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମ—ମନ୍ତ୍ର-ସତ୍ୟ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ବ୍ରତପା, ଆନ୍ତରିକ ନିବାସର ଅଧିପତି, ବାସ୍ତୋଷ୍ପତିଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ।
Mantra 8
स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः । सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥
ସେ ବୃଷଭ ପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଫେନକୁ ଛିଟାଇଦେଲା; ତାପରେ ଅଳ୍ପଚେତନତା ଖସିଗଲା ଏବଂ ସେ ପରେ ପାର ଅତିକ୍ରମ କଲା। ଦକ୍ଷିଣା—ଋତର ଯଥାର୍ଥ ଦାନଶକ୍ତି—ପଦଚିହ୍ନରୁ ସରି ପାଶକୁ ଘୁରିଗଲା; କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେଇ ଶକ୍ତିମାନେ ମୋତେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ—କୃଷ୍ଣ-ଚିତ୍ର ଉପଦ୍ରବକାରୀମାନଙ୍କର ଗ୍ରାସକୁ ମୁଁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ।
Mantra 9
मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीददूधः । सनितेध्मं सनितोत वाजं स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत् ॥
ମକ୍ଷୂ—ଶୀଘ୍ର—ବହ୍ନି ପରି ପ୍ରଜାର ଉପବ୍ଦି (ଆହ୍ୱାନ) ସମୀପକୁ ଆସେ; ଅଗ୍ନି ପରି, ନଗ୍ନ ଜ୍ୱାଳା ଭଳି, ସେ ଊଧଃ—ଗୁପ୍ତ ସ୍ତନ/ମୂଳସ୍ରୋତ—ନିକଟେ ବସେ। ଇଧ୍ମ (ଇନ୍ଧନ)ର ବିଜେତା, ଏବଂ ବାଜ (ବଳ-ସମୃଦ୍ଧି)ର ମଧ୍ୟ ବିଜେତା, ସେଇ ଧର୍ତ୍ତା ଜନ୍ମେ—ସହସା, ଯୁବ—ଗୁପ୍ତ ପୋଷଣରୁ କର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା।
Mantra 10
मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् । द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥
ମକ୍ଷୂ—ଶୀଘ୍ର—ନବଗ୍ୱମାନେ କନ୍ୟାର ସଖ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନେ ଋତକୁ କହି, ଋତୟୁକ୍ତି—ଋତର ଯଥାର୍ଥ ଯୋଜନ—ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ଦ୍ୱିବର୍ହସ—ଦ୍ୱିଗୁଣ ବଳବାନ—ଗୋପ (କିରଣମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ) ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଦକ୍ଷିଣାସ—ଦକ୍ଷିଣାବିହୀନ—ହୋଇ, ଅଚ୍ୟୁତ (ଯାହା ଖସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ) ମଧ୍ୟ ଦୋହି ନେଲେ, ଏବଂ ସ୍ଥିର ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ବକ୍ର କରିଦେଲେ।
Mantra 11
मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तुरण्यन् । शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥
ମକ୍ଷୂ—ତତ୍କ୍ଷଣେ—କନ୍ୟାଠାରୁ (ନବଜାତ ପ୍ରେରଣାଠାରୁ) ନୂତନ ସଖ୍ୟ ଗଢ଼ିଉଠେ; ଆନନ୍ଦର ବୀଜ ସଦୃଶ ରାଧଃ (ଦାନ/ଅର୍ପଣ) ହୋଇ, ସେ କେବଳ ଋତ (ସତ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଦିଗକୁ ଧାଉଁଥାଏ। ହେ ଶୁଚି (ପବିତ୍ର) ଦେବ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ତୋର ରେକ୍ଣ (ଧନ/ନିଧି)କୁ ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ ଭାବେ ତୋ ପାଖକୁ ଆଣି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସଦା ଦୁଗ୍ଧଦାୟିନୀ ସମୃଦ୍ଧିର ଗାଈଠାରୁ ଉସ୍ରିୟା (ଉଷାର ଗାଈ)ର ପୟଃ (ଦୁଧ) ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
Mantra 12
पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः । वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥
ଯେତେବେଳେ ବିୟୁତ (ବିଛିନ୍ନ) ଶକ୍ତିମାନେ ପରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ପଥ ଖୋଜି ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦିତ ବକ୍ତା ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରେ। ଏଠାରେ କାରବଃ (ଗାୟକ-କବିମାନେ) ବସୁ (ଧନ)ର ଦାତା ବସୁଙ୍କ ବସୁତ୍ୱା (ସମୃଦ୍ଧି) ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଦ୍ରବିଣ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଐଶ୍ୱର୍ୟ)କୁ ନିଜେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଘେରିନେଇ, ତାହାକୁ କ୍ଷୁ—ଶୀଘ୍ର—ନିକଟକୁ ଟାଣି ଆଣନ୍ତି।
Mantra 13
तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् । वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥
ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାପରେ ସେମାନେ ଆସିଲେ—ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଅନେକ ସଭାରେ ବସି—ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭେଦ୍ୟ ଯାହା, ତାହାକୁ ଭେଦିବାକୁ ଚାହିଁ। ଅନର୍ବା (ଅଚ୍ୟୁତ) ଶକ୍ତି ଶୁଷ୍ଣର—ପୁରୁପ୍ରଜାତ (ବହୁସନ୍ତାନଜନକ)ର—ଗଢ଼ି ଗଠିତ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନକୁ ଖୋଜି ପାଇଲା, ଯେତେବେଳେ ତାହା ଗୁହା (ଗୁହା)ରେ ଲୁଚିଥିଲା।
Mantra 14
भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थे निषेदुः । अग्निर्ह नामोत जातवेदाः श्रुधी नो होतॠतस्य होताध्रुक् ॥
‘ଭର୍ଗ’ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ନାମ—ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଦେବମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପରି ତ୍ରିଧା ଆଧାର-ସ୍ଥାନରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ‘ଅଗ୍ନି’ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ନାମ, ଜାତବେଦା: ହେ ଋତର ହୋତା, ଯଜ୍ଞର ଅପ୍ରମାଦୀ ପୁରୋହିତ, ଆମକୁ ଶୁଣ।
Mantra 15
उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै । मनुष्वद्वृक्तबर्हिषे रराणा मन्दू हितप्रयसा विक्षु यज्यू ॥
ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇଜଣ—ରୁଦ୍ରର ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନାସତ୍ୟୌ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉନ୍ନତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ବିଛାଇଥିବା ବର୍ହିଷ ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଉତ୍ସୁକ ଏବଂ ସୁସଜ୍ଜିତ ଅର୍ପଣ ସହ, ସେମାନେ କୁଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ୟ ଭାବେ ଆହ୍ୱେୟ।
Mantra 16
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः । स कक्षीवन्तं रेजयत्सो अग्निं नेमिं न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥
ଏହି ରାଜା—ସ୍ତୁତ, ବିଧାତା—କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ; ଋଷି ନିଜ ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ଜଳମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେ କକ୍ଷୀବନ୍ତକୁ କମ୍ପିତ କଲା; ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଗତିମାନ କଲା—ଚକ୍ରର ନେମି ପରି, ଅଶ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଧାରା ପରି।
Mantra 17
स द्विबन्धुर्वैतरणो यष्टा सबर्धुं धेनुमस्वं दुहध्यै । सं यन्मित्रावरुणा वृञ्ज उक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥
ସେ ଦ୍ୱିବନ୍ଧୁ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବନ୍ଧୁତ୍ୱବାନ, ବୈତରଣ—ପାର କରାଇଦେବାଳା—ଯଷ୍ଟା (ଯଜମାନ) ଅଟେ, ଯେପରି ସବର୍ଧୁ (ବଳବତୀ ଫଳଦାୟିନୀ) ଧେନୁ ଓ ଅଶ୍ୱକୁ ଦୋହାଯାଇପାରେ। ଏବଂ ସେ ଉକ୍ଥ (ସ୍ତୁତି-ହିମ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ମିତ୍ର-ବରୁଣଙ୍କ ସହ ଯୋଗ କରିଲେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ବରୂଥ (ରକ୍ଷା) ଦ୍ୱାରା ଆର୍ୟମଣକୁ ଲାଭ କରେ।
Mantra 18
तद्बन्धुः सूरिर्दिवि ते धियंधा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् । सा नो नाभिः परमास्य वा घाहं तत्पश्चा कतिथश्चिदास ॥
ସେଇ ବନ୍ଧୁ: ଦିବିରେ ଥିବା ସୂରି (ପ୍ରକାଶିତ ଋଷି) ତୋର ଧୀ (ଚିନ୍ତା-ବୁଦ୍ଧି)କୁ ସ୍ଥାପନ କରେ; ନାଭାନେଦିଷ୍ଠ ପ୍ର ୱେନନ—ଖୋଜି, ଆକାଂକ୍ଷା କରି—ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରେ। ସେଇ ହେଉଛି ଏହି ସତ୍ତାର ଆମର ପରମ ନାଭି (କେନ୍ଦ୍ର); ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପରେ କିଛି ପ୍ରକାରେ ତାହାର ଅଂଶ ଥିଲି।
Mantra 19
इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः । द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥
ଏହା ମୋର ନାଭି; ଏଠି ମୋର ସଧସ୍ଥ (ଆସନ/ନିବାସ) ଅଛି। ଏମାନେ ମୋର ଦେବତା; ମୁଁ ହିଁ ଏହି ସର୍ବ। ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ—ଋତର ପ୍ରଥମଜ; ଏହି ଧେନୁ ଜନ୍ମିତ ହେବା ସହିତେ ଦୋହିଲା—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶର ପୋଷଣ (ବୋଧ-ରସ) ବହାଇଲା।
Mantra 20
अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनेषाट् । ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥
ତାପରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଗତିଶୀଳ (ମନ୍ଦ୍ର) ନିଜକୁ ତଳକୁ ନିକ୍ଷେପ କରେ—ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ଘୁରି—ବନରେ ବିଜୟୀ ହୋଇ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରେଣୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠେ—ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ପରି—ସେତେବେଳେ ମାତା ଶୀଘ୍ର ହିଁ କଲ୍ୟାଣ-ବୃଦ୍ଧିକର ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରସବ କରେ।
Mantra 21
अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः । श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याळाश्वघ्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥
ତାପରେ ଦୀପ୍ତ କିରଣମାନେ (ଗାବଃ) କନ୍ୟା-ଶକ୍ତିର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ପରିମାଣକୁ ଅନୁସରି, ଯେକୌଣସି ସନ୍ଧାନୀର ହାଫୁଥିବା କୁକୁରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ଗଲେ। ହେ ସୁଦ୍ରବିଣ, ଆମକୁ ଶୁଣ; ସତ୍ୟ-ଋତର ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଭିତରର ଶତ୍ରୁ-ଅଶ୍ୱବଳର ସଂହାରକକୁ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧି କର।
Mantra 22
अध त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥
ତାପରେ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆମକୁ ଜାଣି ମହା ରାୟ (ସମୃଦ୍ଧି) ପାଇଁ ଆମକୁ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଗ୍ରହଣ କର; ହେ ନୃପତି, ବଜ୍ରବାହୁ! ହେ ମଘବନ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମ ସୂରୀମାନଙ୍କୁ (ପ୍ରକାଶିତ ନେତାମାନେ) ପାଳନ କର; ଏବଂ ହେ ହରିବୋ, ତୁମ ଅନହସ (ଅନାକୁଳ) ସହାୟତାରେ ଆମର ନିକଟତମ ଆଶ୍ରୟ ହେଇ ରୁହ।
Mantra 23
अध यद्राजाना गविष्टौ सरत्सरण्युः कारवे जरण्युः । विप्रः प्रेष्ठः स ह्येषां बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥
ତାପରେ, ଆଲୋକର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ରାଜା, ଯଥାର୍ଥ ସ୍ତୁତି ଚାହୁଁଥିବା ଗାୟକ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତଗତିଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ; ତେବେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଋଷି ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ନେତା ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ପାରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ପାର କରାଇଲେ।
Mantra 24
अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्टौ वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु । सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्चासि श्रवसश्च सातौ ॥
ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବିଜୟୀର ପୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆମେ ପ୍ରୟାସ କରୁଛୁ—ବ୍ୟର୍ଥ ନୁହେଁ—ଏବେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। କାରଣ ତୁମେ ତାହାର ଦ୍ରୁତଗତିଶୀଳ ପୁତ୍ର—ଅଶ୍ୱ; ତୁମେ ବିପ୍ର ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଯଶର ବିଜୟରେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ଆଣୁଥିବା ଶକ୍ତି।
Mantra 25
युवोर्यदि सख्यायास्मे शर्धाय स्तोमं जुजुषे नमस्वान् । विश्वत्र यस्मिन्ना गिरः समीचीः पूर्वीव गातुर्दाशत्सूनृतायै ॥
ଯଦି ତୁମ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଏଠାର ସମୂହ ନମସ୍କାର ସହିତ ସ୍ତୋତ୍ର-ସ୍ତୁତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ—ତେବେ ତାହାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଯୋଗ ହେଉଥିବା ବାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ପ୍ରାଚୀନ ପଥରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମୟ ବାଣୀ ‘ସୂନୃତା’ ପାଇଁ ମାର୍ଗ ନିଜେ ଖୋଲିଯାଏ।
Mantra 26
स गृणानो अद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः । वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः ॥
ସେ ଜଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା, ‘ଦେବବାନ’ (ଦେବସମ୍ପନ୍ନ) ଭାବେ, ଋତର ସୁବନ୍ଧୁ, ନମସ୍କାର ଓ ସୁସଂଯୋଜିତ ସୂକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ—ଉକ୍ଥ ଓ ବଚନବଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କାରଣ ଏବେ ପଥ ଖୋଲିଯାଏ, ଏବଂ ଉସ୍ରିୟା (ପ୍ରକାଶମୟ ଗୋ)ର ପୟସ—ଦୁଧର ଧାରାମାନେ ଆଗକୁ ବହି ବାହାରୁଛନ୍ତି।
Mantra 27
त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः । ये वाजाँ अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः ॥
ହେ ଯଜ୍ଞାର୍ହ ଦେବମାନେ, ଆପଣମାନେ ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ମହା ସହାୟ ହୁଅନ୍ତୁ—ଏକମନରେ, ସଜୋଷ (ସହସଙ୍ଗ) ଭାବେ; ଆପଣମାନେ ହିଁ ସେମାନେ ଯେ ବାଜମାନଙ୍କୁ (ବଳ-ସମୃଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ) ଆଗକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି, ଯେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ ଥିର ରହି ବିବେକୀ ଚେତନାବାନ, ଅମୂଢ (ଅବିମୂଢ) ଅଟନ୍ତି।
It presents mantra (brahman) as a powerful, even fierce force that overcomes inner and outer obstacles, then identifies the purifying radiance (Bharga) with Agni Jātavedas and ends by asking all the gods to help in unity.
It uses the language of conflict to describe how disciplined speech and will defeat obstruction and division—an ‘inner battle’ where scattered impulses are brought back into one coherent sacrifice and purpose.
Bharga is the radiant, purifying brilliance associated here with Agni (Jātavedas). It is portrayed as the light in which divine powers can ‘take their seat,’ supporting truth (ṛta) and clear discernment.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.