Rig Veda 10.49.6 — Mandala 10, Sukta 49, Mantra 6

Sukta 10.49

Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 10.49 as Indra’s self-declaration hymn in later Anukramaṇī traditions varies; commonly indexed under Vāmadeva/Indra-stuti style)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 10.49 is predominantly triṣṭubh in many recensions)

Samhita Patha (Devanagari)

अहं स यो नववास्त्वं बृहद्रथं सं वृत्रेव दासं वृत्रहारुजम् । यद्वर्धयन्तं प्रथयन्तमानुषग्दूरे पारे रजसो रोचनाकरम् ॥

Transliteration

ahaṃ sá yó náva-vāstvaṃ bṛhád-rathaṃ sáṃ vṛtréva dā́saṃ vṛtra-hā́ rújam | yád vardháyantaṃ pratháyantam ānuṣág dūré pāré rájasaḥ rocanā́ ákaram ||

Translation

ମୁଁ ସେଇ, ଯିଏ ଆବରଣ-ହନ୍ତା ଭାବେ—ବୃତ୍ର ପରି—ନବ ବାସସ୍ଥାନ ଓ ବୃହତ୍ ରଥକୁ ଦଖଳ କରିଥିବା ଶତ୍ରୁ ଦାସ-ଅବରୋଧକକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲି। ଯେତେବେଳେ ସେ ବଳ ମାନବ-ଜଗତରେ ବଢ଼ୁଥିଲା ଓ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଥିଲା, ମୁଁ ଧୂସର ମଧ୍ୟ-ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୂର ତଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିସ୍ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ବହି ନେଇ ପ୍ରକାଶିତ କରିଲି।

Word by Word

• अहम्: I
• अहम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्

• सः: that (one), he
• सः: कर्तृ (apposition to अहम्)
• Type: Pronoun
• Root: तद्

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Relative pronoun
• Root: यद्

• नव-वास्त्वम्: having a new dwelling; newly-settled
• नव-वास्त्वम्: कर्म (object-complement)
• Type: Adjective
• Root: नव + वास्तु (वास्तु-)

• बृहत्-रथम्: with a great chariot
• बृहत्-रथम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: बृहत् + रथ (रथ-)

• सम्: together; completely
• सम्: —
• Type: Preverb/Indeclinable
• Root: सम्

• वृत्रा-इव: like Vṛtra
• वृत्रा-इव: करण (comparison-instrument)
• Type: Noun + indeclinable
• Root: वृत्र + इव

• दासम्: the Dāsa (enemy/foe)
• दासम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: दास (दास-)

• वृत्र-हा: Vṛtra-slayer
• वृत्र-हा: कर्तृ (epithet)
• Type: Agent noun
• Root: वृत्र + हन् (√हन्)

• अरुजम्: I shattered/broke
• अरुजम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √रुज्

• यत्: whom/which
• यत्: कर्म (relative object)
• Type: Relative pronoun
• Root: यद्

• वर्धयन्तम्: growing; causing to grow; increasing
• वर्धयन्तम्: कर्म (qualifier of यत्/दासम्)
• Type: Participle
• Root: √वृध्

• प्रथयन्तम्: spreading; making broad
• प्रथयन्तम्: कर्म (qualifier of यत्/दासम्)
• Type: Participle
• Root: √प्रथ्

• अनुषक्: in succession; continuously; along
• अनुषक्: —
• Type: Indeclinable
• Root: अनुषक्

• दूरे: far away
• दूरे: अधिकरण
• Type: Adverbial form
• Root: दूर (दूर-)

• पारे: on the farther side
• पारे: अधिकरण
• Type: Noun (adverbial)
• Root: पार (पार-)

• रजसः: of the space/region (rajas)
• रजसः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: रजस् (रजस्-)

• रोचन-अकरम्: making light/brightness; light-producing
• रोचन-अकरम्: कर्म (qualifier)
• Type: Compound (agent/epithet)
• Root: रोचन (रोचन-) + √कृ